بزربوونی سیاسەت

 

 

هەوڵێکی سەرپێیی بۆ دۆزینەوەی جێگەی کورد لە هاوکێشەکانی ئەمڕۆی ئێراندا

«عەدنان حەسەنپوور»

بۆ داگرتنی PDFی ئەم وتارە لێرەدا کلیک بکە

لەم نووسینە کورت و سادەیەدا ئەمەوێ هەندێ پرسیاری سادە، بەڵام گرنگ، بخەمە روو و هەوڵ ئەدەم وەڵامی روون و سادەشیان بۆ بدۆزمەوە. ناوەندیترین پرسیاریش ئەوەیە کە هاوکێشە و رووداوە گشتی و سەرانسەرییەکانی بەستێنی سیاسەت و کۆمەڵگای ئێران چ جۆر پێوەندییەکیان بە کوردستان و کێشەکەیەوە هەیە. چونکوو بە رای من سەرەڕای مێژوویەکی دوورودرێژی کار و چالاکیی کولتووری و سیاسیی کورد لە ئێراندا هێشتا نەمانتوانیوە هێڵکاری و سیمایەکی روون و ئاشکرا بۆ پێوەندیی نێوان کوردستان و ناوەندی ئێران دەسنیشان بکەین. هەڵوێستەکانی ئێمە لە ئاست دیاردە و گۆڕانەکانی ئێراندا گەلێ پارادۆکسیکاڵ و دژ بە یەکە؛ جار هەیە وەک بکەر و ئەکتەرێکی سەرەکیی ناو هاوکێشەکان دەرئەکەوین و جاریش هەیە ئەوەندە خۆمان دوور دەگرین وەک بڵێی فڵان رووداوی تاران لە ئەستێرەیەکی‌‌تردا قەوماوە! بێگومان ئەم پارادۆکسە ئاکامی تێنەگەییشتنی تەواوە لە سروشتی بابەتەکان و نیشاندەری جیدینەبوونی وشیارانەی ئێمەیە لە ئاست گەورەترین پرس و بابەتەکانی ژیانی تاکی و کۆییماندا. بەکورتی وائەزانم کۆمەڵگای کوردستان هێشتا لە سیاسەتدا گەلێ ساوا و منداڵە و ئەگەر ئەمانەوێ لەو ساواییە رزگار بین و بەرەو بلووغی سیاسی هەنگاو بنێین، ئەبێ بەر لە هەر شتێک وەڵامی روون و ئاشکرا و سادە بۆ هەندێ پرسیاری بنەمایی بدۆزینەوە کە یەک لەو پرسیارانە بریتییە لە «جێگەی کورد لە هاوکێشە و رووداوە گشتییەکانی ئێراندا» تاکوو لەبەر رۆشناییی ئەو وەڵامەدا ستراتیژێکی سەردەمییانەی گونجاو و بەرنامەیەکی کرداریی واقیعی بۆ کاروباری سیاسی و کولتووری و کۆمەڵایەتیمان دابڕێژین.

١. بەڵام پێش ئەوەی بچمە سەر ئەسڵی باسەکە بە پێویستی ئەزانم ئاماژەیەکی زۆر کورت و خێرا بۆ هەندێ تێبینی و خاڵی گرنگ بکەم کە دەشێت بێتە دەسپێکێکی تیۆریک و پێویست کە تێگەییشتنی خوێنەر بۆ باسەکانی دواتر ئاسان دەکاتەوە.

سیاسەت زیاتر لە هەر شتێکی‌تر کاریگەری لەسەر ژیانی تاکی و کۆیی مرۆڤ دائەنێت، بچووکترین رووداو یان گۆڕانی سیاسی ئەتوانێ زۆر خێرا سەرجەم ژیان و کۆمەڵگا بخاتە ژێر کاریگەرییەوە، بەڵام کاریگەریی بەستێن و بابەتەکانی‌تری وەک زانست و هونەر و ئەدەب و… قەت بەو خێراییە نییە. بەتایبەت لە وڵاتانی پەرەنەسەندوو یا روو لە پەرەدا ئەم کاریگەرییە گەلێ قووڵتر ئەبێتەوە، بۆ وێنە مردنی سیاسەتمەدارێک دەشێت کۆی هاوکێشەکان بگۆڕێ و داهاتووی وڵاتێک و نەتەوەیەک بە ئاقارێکی جیاواز لەگەڵ ئاقاری پێشوودا بەرێت بەڵام قەت مەرگی هونەرمەند یا ئەدیبێک ئاوا شتێکی لێ ناکەوێتەوە (دیارە ئەم قسانە لە سۆنگەیەکی بەهادارانەوە نییە و بە واتای بەگەورەترزانینی سیاسەتمەدار لە هونەرمەند و… نییە، بەڵکوو تەنیا روونکردنەوەی واقیعی کاریگەرییەکانە لە زەمەنێکی خێرا و رووبەرێکی بەربڵاودا). لە روویەکی‌ترەوە بە جۆرێک لە جۆرەکان کۆی بەستێنەکانی‌تر گرێدراوییەکی راستەوخۆ و قووڵیان بە هاوکێشە سیاسییەکانەوە هەیە؛ بۆرۆکراسی بەرهەمی سیاسەتە و ئەگەر بۆرۆکراسی نەبێ ئایا ئەتوانین بیر لە داهێنانی بەربڵاوی هونەری و ئەدەبی یاخود پێشکەوتنی ئابووری بکەینەوە؟ رەنگە هونەرمەند وەک تاک بتوانێ داهێنانی خۆی درێژە پێ بدات بەڵام ئایا ئەتوانێ ئەزموونەکان و زانستە هونەرییەکەی بەبێ بوونی سیستەم و بۆرۆکراسیی فێرکاری بۆ کۆمەڵگا بگوێزێتەوە؟

بەم پێیە شێوەی مامەڵە و تێکەڵبوونی سیاسی جیاوازە لە شێوەی مامەڵە و تێکەڵبوونی هونەری و ئەدەبی و زانستی و تەنانەت بگرە ئابووریش، بێگومان تۆرانی کۆمەڵێک هونەرمەند لە فێستیڤاڵێکی هونەری زۆر جیاوازە لە تۆرانی حیزبێکی سیاسی لە پرۆسەیەکی سیاسی. من وەک هونەرمەند زۆر ئاسان ئەتوانم بڕیاری بەشداریکردن یا بەشدارینەکردن لە بۆنە و فێستیڤاڵ یا رێکخراوێکی هونەریدا بدەم بەڵام وەک سیاسەتمەدار یا چالاکی سیاسی ناتوانم بەو ئاسانیە بڕیار بدەم لە پرۆسەیەک یان هەڵبژاردنێکدا بەشداری بکەم یا بەشداری نەکەم. بڕیاری هونەرمەندەکە بڕیارێکی تاکییە و کاریگەرییە باش و خراپەکانی بۆ تاکی خۆی ئەمێنێتەوە، تەنانەت ئەگەر ببنە کۆمەڵێک هونەرمەندیش دیسان رووبەری کاریگەرییەکان زۆر بەربڵاو و جەماوەری نابێتەوە. بەڵام بڕیاری سیاسیی سیاسەتمەدار یا حیزبێکی سیاسی رووبەرێکی بەربڵاوی کۆمەڵایەتی و جەماوەری ئەگرێتەوە و لەسەر چارەنووسی خەڵک کاریگەریی قووڵ و خێرا دائەنێت. بە بارێکی‌تردا ئەگەر هونەرمەندان دەرفەتی بەشداریکردنێک لەدەست بدەن بە ئاسانی ئەتوانن جارێکی‌تر قەرەبووی بکەنەوە یاخود فێستیڤاڵ و رێکخراوێکی سەربەخۆ دابمەزرێنن، بەڵام لەدەستدانی دەرفەتی بەشداریکردنێکی سیاسی قەت بەو ئاسانییە قەرەبوو نابێتەوە و بگرە زۆرجار جارێکی‌تر وەها دەرفەتێک هەر نایەتەوە و بۆ تاهەتایە دەستکەوتەکان لەکیس ئەچێ. گرتنەبەری رێگایەکی نەگونجاوی سیاسی دەشێت بۆ دەیان ساڵ وڵاتێک لە نەگبەتییەوە بگلێنێ و لە بەرانبەردا وەرگرتنی هەڵوێستێکی ئەقڵانی و دروستی سیاسی دەشێت لە ماوەیەکی کورتدا دەرگای بەختەوەری و ئازادی بە رووی وڵاتێکدا بکاتەوە.

کە وابوو میتۆدی کاری سیاسی میتۆدێکی تایبەت و تاقانەیە و جیاوازیی زۆری هەیە لەگەڵ میتۆدی کار لە بوارەکانی‌تردا؛ سیاسەت هاوشێوەی فەلسەفە و شیعر نییە تیایدا ئایدیای مەزن و خولیا ئانتۆلۆژیکەکانمان بەرجەستە بکەینەوە، لە شاری سیاسەتدا خیتاب و گوتارە قەبە و ترانسێندینتاڵەکان نابنە سەنتەری ژیان و بابەتەکان بەڵکوو بکەری سیاسی لە شتە بەردەست و داخوازییە رۆژانە و وردەکانی مرۆڤ را ئەمێنێ، لەم مانایەدا «زانستی سیاسەت» تەنانەت جیاوازە لە «فەلسەفەی سیاسی». سیاسەت دونیای فیزیکە نەک مێتافیزیک، دونیای واقیعە نەک حەقیقەت، دونیای سەرزەوینە نەک ئاسمان. «زانستی سیاسەت» نایەوێ حەقیقەتمان بۆ بدۆزێتەوە بەڵکوو ئەیەوێ کێشە بەرهەست و نزیکەکانی کۆمەڵگامان بۆ چارەسەر بکات. چەمکی ناوەندیی سیاسەت بەشداریکردنی خەڵکە لە دیاریکردنی چارەنووسی خۆیاندا نە هیچ شتێکی‌تر، هەر بۆیە هیچ رێگا و میکانیزمێکی هەرمێن و هەمیشەیی بوونی نییە، سیاسەت دونیای رەخنەکاری و پیاچوونەوەی بەردەوامە و ئەگەر وا نەبێ بێ‌شک تووشی وەستان و داخران ئەبێت. لەم دونیایەدا دۆست و دوژمنەکان هەمیشەیی نین، دەشێت دوژمنی ئەمڕۆ ببێتە دۆست و هاوڕێی ستراتیژیکی سبەینێمان یان بەپێچەوانەوە. ئەمە بەو مانایە نییە کە سیاسەت هەڵگری هیچ جۆرە یاسا و بنەما و پرەنسیپێک نییە و وەک (عوام الناس) ئەڵێن دایک و باوکی نییە! بەڵکوو بەو مانایە دێتەوە کە لە رووبەری سیاسەتی کرداریدا ریالیزم حاکمە نەک ئایدیالیزم؛ لەم بەستێنەدا قسەی سیاسەتمەدار یەکێک نییە و هیچ هەڵوێستێکی نەگۆڕ و هەمیشەیی بوونی نییە. مەیدانی سیاسەت مەیدانی رێکەوتنە نە بەریەککەوتن، یاریی سیاسەت یارییەکی دوو جەمسەری نییە لایەک براوە بێ و لایەکیتر دۆڕاو، دواجار ئەبێ هەردوولا براوە بن یاخود هەست بە دۆڕان نەکەن ئەگینا قەت «شەڕ»ی سیاسی ناگۆڕدرێ بۆ «رێکەوتن»ی سیاسی. یاسای سیاسەت یاسای شەڕ نییە بەڵکوو یاسای ئاشتی و پێکەوەژیانە، ئێمە سیاسەت ناکەین لەبەر ئەوەی کە هەر سیاسەت بکەین یاخود بۆ ئەوەی شەڕ لەگەڵ جەمسەری بەرانبەردا درێژە پێ بدەین، کرداری سیاسیمان بۆ ئەوەیە لە خاڵێکدا هێڵێکی سوور بەسەر هاوکێشەی «ململانێ و شەڕ»دا بهێنین و دەرفەتی پێکەوەژیان و ئازادی و ئاسایش دەستەبەر بکەین. ململانێی سیاسەت ململانێی «حەق» و «ناحەق» نییە، ئەگەر بیبەینە ناو ئەو بازنەیەوە قەت «شەڕ» دوایی نایەت؛ هەردوولا خۆیان بە حەقی تەواو ئەزانن و ئامادە نابن مل بۆ لایەنی ناحەق نەوی بکەن، ئەگەر بیکەن ئەوا تووشی خەیانەت و گەورەترین گوناه بوون.

جیهانی سیاسەت جیهانی عەقڵ و دووربینییە نەک جیهانی سۆز و هەست، ئەگەر بەپێی دڵمان بجووڵینەوە تووشی داوەریکردنی سۆزەکییانە ئەبین بەڵام مێشکمان ئەگەر ببێتە فەرماندە، ناهێڵێ خۆشەویستی و نەفرەتەکانمان کاریگەری لەسەر بڕیارەکانمان دابنێن. لەم بەستێنەدا ئەبێ بەدوای ئاکامدا بڕۆین نەک ئەوەی بکەوینە دوای ساڕێژکردنی گرێ دەروونییەکانمان یاخود تۆڵەکردنەوە لەم و لەو. نابێ داهاتوومان بکەینە ئەسیری رابردوومان، چاوی سیاسەت لە داهاتوو ئەڕوانێ و ئامادە نییە ژیانی ئاسوودە و ئازادی پاشەڕۆژ بگۆڕێتەوە بە حەقکردنەوە و تۆڵەسەندنەوە لەوانەی تا دوێنێ لە بەرەی بەرانبەرماندا بوون. سیاسەتمەداری سەرکەوتوو سیاسەتمەداری پراگماتیستە نە سیاسەتمەداری ئایدیالیست، لە راستیدا ئەتوانین بڵێین سیاسەتێک پراگماتیستی نەبێ لە بنەڕەتدا هەر سیاسەت نییە، دەشێت ئایدیۆلۆژیا بێ یا دونیابینی و فەلسەفە بێ بەڵام بێگومان هەرچی بێ سیاسەت نییە! وەک وتمان سیاسەت مانای چارەنووسی مرۆڤەکان، ئایا رەوایە بە خولیا و خەون و خەیاڵەوە مامەڵە لەگەڵ ئەو چارەنووسەدا بکەین. سیاسەتمەدار یا چالاکی سیاسی ئەتوانێ خولیای مەزن و کەڵکەڵەی فەلسەفی و ئانتۆلۆژیکی هەبێ، بەڵام ئەو ساتەی دەبێتە بکەری سیاسی ئەبێ تەنیا بەپێی پێوەرەکانی زانستی سیاسەت کە پێوەرگەلی زەمینی و پراگماتیستین، بەشداری لە بەستێنی سیاسەتدا بکات. ئەوەی بە دونیای کردەوە (Practic) نامۆ بێت ناتوانێ پێوەری مامەڵە کردن بێ لەسەر ژیان و چارەنووسی خەڵک، ژیانی خەڵک ژیانێکی واقیعییە هەر بۆیە پێوەر و میتۆدی واقیعیشی ئەوێ.

٢. بەم پێشەکییە کورتەوە با بچینەوە سەر پرسیاری سەرەتامان دەربارەی چۆنایەتیی پێوەندیی نێوان کورد و هاوکێشە و رووداوە سیاسییەکانی ئێران و بزانین شێوازی هەڵسوکەوتی ئێمە لەگەڵ ئەر هاوکێشانەدا تا چەند لەگەڵ ئەو باسەی سەرەوەدا دێتەوە. ئینجا هەوڵ ئەدەم لەبەر رۆشناییی وەڵامی ئەم پرسیارە و هەروەها روانینی رەخنەییانە و خەسارناسانەمدا بۆ رابردوو و ئێستای کاری سیاسی لەم بەشەی کوردستاندا، هەندێ پێشنیار بۆ داهاتوو بخەمە بەردەست.

ئەبێ دوو ئاستی باسەکە لێک جیا بکەینەوە، ئاستی وتن و گوفتار لەلایەک و ئاستی پراتیک و کرداریش لەلایەکی‌تر. چونکوو بە رای من جیاوازی و مەودایەکی قووڵ لە نێوان ئەم دوو رووبەرەی ژیانی سیاسیماندا هەیە. باوەڕ ناکەم کەس هەبێ بتوانێ نکۆڵی لە بوونی پێوەندی لە نێوان کێشەی کورد و هاوکێشەکانی ئێراندا بکات، هەمووان لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا کەم تا زۆر دان بەو پێوەندییەدا ئەنێن. بەڵام بەشی زۆری کرداری سیاسیمان نیشاندەری ئەوەیە کە قاییل بە وەها پێوەندی و کاریگەرییەکی دوولایەنە نین یان ئەگەر قاییلیش بین لە ئاستێکی زۆر سادە و بەرکورتدا ئەیهێڵینەوە. لێرەدا با ئاماژە بەوەش بکەم کە مەبەستم لە «کرداری سیاسی» کۆی ئەو کارانەیە لەم چەند دەیەی هاوچەرخدا ـ بەتایبەت لە ساڵانی دوای سەرکەوتنی شۆڕشی 1979دا ـ لە لایەن حیزبە کوردییەکان و لە هەندێ قۆناغی زۆر کورتدا لەلایەن ئێلیت و دەستەبژێرانی سەربەخۆی کورستانەوە ئەنجام دراوە و بە جۆرێک لە جۆرەکان مانا یان دەرئەنجامێکی سیاسییان لێ کەوتۆتەوە. ئەڵبەت جیاوازیی شێوەی هەڵسوکەوت و بیرکردنەوەی دەستەبژێران و رۆشنبیران لەگەڵ میتۆدی کارکردنی حیزبەکاندا زۆر کەم بووە و وەک فارس ئەڵێن جۆرە (هم پوشانی)یەکیان بەیەکەوە هەبووە و هەیە. ئەڵبەت بیرمان نەچێ کە سیاسەتی ئێمە لە رووبەرە سیستماتیک و پلان بۆ دانراو و ئۆرگانیزەکراوەکەیدا لە پەیکەری حیزبەکانماندا بەرجەستە بۆتەوە، هەر بۆیە بەناچار ئەبێ زیاتر لەسەر مێژوو و میتۆدی ئەوان چڕ ببینەوە تاکوو لە سروشتی کرداری سیاسی لە رۆژهەڵاتی کوردستاندا تێبگەین.

بە ئاوڕدانەوەیەکی سادە تێئەگەین کە دوای شکستخواردنی وتووێژەکانی نێوان لیژنەی کورد و دەستەی وتووێژی دەوڵەتی ناوەندیی ئێران لە یەکەم ساڵانی دوای شۆڕشدا، مەودای نێوان سیاسەتی ئێمە و سیاسەتی ئێران بەردەوام قووڵتر بۆتەوە. لایەنی جێی سەرنج ئەوەیە کە ئەم دوورکەوتنەوەیە زیاتر لەوەی جەبری رووداوەکان و ئاکامی گۆڕانەکان بێ، دەرئەنجامی روانگە و بڕیاری خۆکرد و دڵخوازانەی خودی ئێمە بووە. واتە ئێمە بەردەوام هەوڵمان داوە خۆمان لە رووداو و گۆڕان و هاوکێشە سیاسییەکانی ئێران دوور رابگرین و ئەم شێوەیەمان جارجار ئەوەندە رادیکاڵ و قووڵ بۆتەوە وامان زانیوە ئەوەی لە تاراندا ئەقەومێ هیچ پێوەندییەکی بە ئێمەوە نییە! وائەزانم لە نەستی سیاسیماندا بەو قەناعەتە گەشتووین کە هەرچی لە رووداوەکانی ناوەندی ئێران دوورتر بکەوینەوە «کوردایەتی»یەکەمان خەستتر و رەسەنتر ئەبێتەوە (بیرمە ساڵی ٨٨ من و یەک دوو هاوڕێی دیکە بەرگریمان لە بزاڤی سەوز ئەکرد، کەچی لەلایەن زۆربەی زیندانییە سیاسییەکانی‌تری هاوڕێمانەوە تۆمەتبار ئەکراین بەوەی کە ئێرانچێتی ئەکەین!). ئێمە وامان زانیوە شوناسی جیاوازی نەتەوەیی بە مانای ئەوەیە کە خۆمان لە رووداوەکانی ناو شوناسی دی دوور بگرین، ئەگەرچی ئەو شوناسە دراوسێمان بێت، بەسەرماندا زاڵ بێت و کۆنترۆڵی وڵاتەکەیشمان بکات. ئالێرەدایە کە ئیتر ماڵئاوایی لە سیاسەت ئەکەین و باوەشمان بەتەواوی بە رووی ئایدیۆلۆژیایەکدا ئەکەینەوە کە شێوەی بیرکردنەوەی لە کۆمەڵگا و شوناس و ئەوی‌دی لە ساواترین و سەرەتاییترین قۆناغی بیرکردنەوەدا قەتیس ماوە. ئەم ئایدیۆلۆژیایە هەموو «ئەویدی»یەک بە بێگانە و دواجار بە دوژمن ئەزانێ، کەچی ئامادە نییە لە کردار و گەمەی ئەو دوژمنە رابمێنێ و لانیکەم بۆ خۆیی شی بکاتەوە. دوا نموونەکان لە بەردەستماندان؛ ساڵی ٨٨ حیزبەکانمان و زۆربەی رۆشنبیرانمان سەرەتا بایکۆتی هەڵبژاردنیان کرد و لەوێوە بەو دەرئەنجامە گەیشتن کە «بزاڤی سەوز هیچ پێوەندییەکی بە کوردەوە نییە»، «ئەمە بەرەوژوورکەی ئێمە نییە»، «ئێمە ٣٠ ساڵە ئەیکەین با ئەوانیش چوار رۆژ بیکەن»، «ئەمە تەنیا شەڕی دەسەڵاتە لە ناو خۆیاندا و سیناریۆیەکی رووت بەولاوە هیچی‌تر نییە» و بە دەیان دەرئەنجام و رستەی هاوشێوەی ئەمانە کە بێگومان فڕیان بەسەر شیکاریی سیاسییەوە نییە. ئەمساڵیش ئەم رێگەیەمان درێژە پێ‌دا و ئەمانوت هەڵبژاردن سیناریۆیە و پێوەندیشی بە کوردەوە نییە. بەگشتی من پێموایە لانیکەم لە ٣٠ ساڵی رابردوودا ئەگەر بە وتەیش نەبووبێ بە کردەوە خۆمان لە هەموو رووداو و هاوکێشەکانی ئێران قوتار کردووە یان لە باشترین حاڵەتدا حەزمان بە تێکەڵبوون و دەستێوەردانیان نەکردووە و جۆرێک جووڵاوینەتەوە وەک بڵێی کوردستان دەوڵەت ـ نەتەوەیەکی سەربەخۆیە (یان ئەبێ حەتمەنە ببێت) کە هیچ پێویستییەکی بە پێوەندیگرتن لەگەڵ کەسانی‌تر و دەوڵەتانی‌تردا نییە (هەەرچەند ئەگەر وەها دەوڵەتێکیش دروست بکەین هەر پێویستمان بەو جۆرە پێوەندییانە ئەبێت و سەربەخۆیی زۆر جیاوازە لە بێ‌نیازی).

30 ساڵ بەردەوامبوون لەسەر هەڵوێستی دوورەپەرێزی بە ئاشکرا سەلماندوویەتی کە بە هەڵەدا چووین، نیشانەکانی ئەم بەهەڵەداچوونە هێند دیار و ئاشکرایە دەبا پێویستی بە ئاماژە پێکردن نەبوایەت؛ لە سۆنگەی ئەم هەڵوێست و سیاسەتەوە کامە دەستکەوتمان تۆمار کردووە و کامە هەنگاومان بەرەو پێشەوە هەڵگرتووە؟ لە بەرانبەردا زۆرجار نەمانتوانیوە جەماوەری خەڵک بگەیەنین بەو قەناعەتە کە هەڵوێستەکەمان دروستە و ئەبێ پێڕەویی لێ بکەن. زەقترین نموونەی لە هەڵبژاردنە جۆراوجۆرەکاندا ئەبینرێ؛ بە درێژایی ئەم هەموو ساڵە حیزبەکان هەمیشە بایکۆت و بەشدارینەکردنیان کردۆتە بەرنامەی خۆیان کەچی زۆرینەی خەڵکی کوردستان بەشدارییان لە هەڵبژاردنەکاندا کردووە و دەنگیشیان هەمیشە مانادار و گۆڕانخواز بووە. ئەگەر لە هەڵبژاردنێکی وەک هەڵبژاردنی پەرلەمانی حەوتەمدا بەشداریشیان نەکرد لەبەر بایکۆتردنی حیزبەکان نەبوو بەڵکوو ئاکامی رەتکردنەوەی بەربڵاوی سەڵاحییەتی کاندیداکان و دروستبوونی فەزای بایکۆتکردن لە ناوخۆی ئێراندا و لای هێزە سیاسییە رەسمییەکان بوو. ئەمە لە حاڵێکدایە کە بە رای من ئێستاشی لەگەڵدا بێ خەڵکی کوردستان گرێدراوی و خۆشەویستییەکی قووڵیان بۆ حیزبەکان هەیە، ئەی بۆچی ئەو گرێدراوییە سۆزەکییە نەیتوانیوە بگۆڕدرێ بۆ گرێدراوییەکی ئۆرگانیک و رێکخراو؟ واتە بۆچی خەڵکی کوردستان حیزبەکانیان خۆش ئەوێ بەڵام لە بڕیاری سیاسیدا بەگوێیان ناکەن؟ وەڵامەکەی زۆر سەخت نییە؛ چونکوو بڕیارە سیاسییەکانیان بە دروست نازانن یاخود بە تەواوی نازانن. بێگومان یەک لە هۆکارە سەرەکییەکانی نادروستبوونی ئەو بڕیارە سیاسییانە (ناڵێم تاکە هۆکار چونکوو هیچ دیاردەیەکی تاکە هۆکارمان نییە و رووداوەکان هەمیشە ئەنجامی کۆمەڵێک هۆکارن) گرتنەبەری سیاسەتی دوورەپەرێزی و خۆگێلکردنە لە گۆڕان و رووداوە ناوخۆییەکانی ئێران. دەستەبەرکردنی مەعریفە و ناسینی هەر شتێک پێویستی بە نزیککەوتنەوە و تێڕامان لەو شتەدا هەیە، لە دوورەوە مەعریفە نایەتە دی. چەندە خۆمان لە رووداوەکانی ئێران دوور بگرین بە هەمان ئەندازە کەمتر لێیان تێئەگەین، دیارە ئەگەر لە دیاردەیەک بە باشی تێنەگەین ناتوانین گەڵاڵەیەکی باش بۆ مامەڵەکردنی دابڕێژین. ئەمانە سادەترین و سەرەتاییترین بابەتەکانی مەعریفەناسین و بە واتایەک لە ریزی (بدیهیات)دان، بەڵام بەداخەوە لە مێشکی سیاسیی ئێمەدا هێشتا جێی خۆیان نەکردۆتەوە.

پێشتر وتمان «رەخنە و پیاچوونەوە» یەکێکە لە تایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سیاسەت، درێژەپێدانی 30 ساڵەی بەرنامەیەکی بێدەسکەوت و شکستخواردوو و ئامادەنەبوون بۆ پیاچوونەوە و گۆڕان چ مانایەک دەبەخشێ؟ بە رای من نیشانەی ئەوەیە کە ئێمە سیاسەتمان ون کردووە و خۆمان بە کۆمەڵە هەڵوێستێکی سەرسەختانەی شێوەسیاسییەوە خەریک کردووە و وائەزانین بەراست خەریکین سیاسەت ئەکەین! لە کام قامووس و قوتابخانەی سیاسیدا 30 ساڵ سووربوون لەسەر گەڵاڵەیەکی فەشەل و بێدەسکەوت بە سیاسەت لەقەڵەم دراوە؟! ئەم میتۆدە درێژەی نەریتی سواوی کۆمەڵگاکەمانە کە قسەی «پیاو» بە یەکێک ئەزانێ و گۆڕان و پاشگەزبوونەوە بە لاوازی و تەسلیمکاری، بەراست ئایا ئەمە ئەچێتە خانەی سیاسەتەوە؟

ئامریکای زلهێز ساڵی ٢٠٠١ بە مەبەستی رووخاندنی هاوکاتی ئەلقاعیدە و تالیبان لەشکرکێشیی بۆ ئەفغانستان کرد و لە دۆکترینی «رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورە»دا بڵاوکردنەوەی دیمۆکراسی و لەناوبردنی هەموو هێزێکی دژە دیمۆکراسی کرابووە مانشێتی یەکەم. ئێستە تەنیا دوای ١٢ ساڵ کە تێگەیشتووە تالیبان هێزێکی رەسەنی ناوخۆی ئەو وڵاتەیە و لەناو ناچێ هەڵوێستی گۆڕیوە و وتووێژی لەگەڵدا ئەکا و ئەیەوێ بیهێنێتە ناو پرۆسەی سیاسیی رەسمییەوە. ئێمە ٣٠ ساڵە ئەڵێین «بڕووخێ کۆماری ئیسلامی» و هەموو خواست و بەرنامەکانمان بەستۆتەوە بەو رووخانە وەهمییەوە، ئێستەیش هەر بەتەماین بڕووخێ و نامانەوێ ئەو راستییە قبووڵ بکەین کە ناڕووخێ (یا لانیکەم سەختە بڕووخێ). ئەگەر کۆماری ئیسلامی هەر نەڕووخا ئایا ئەبێ دەست لە داواکردنی مافەکانمان بشۆرینەوە و «خەبات» و چالاکی دابخەین؟ هەڵەیەکی زۆر کوشندەیە ئەگەر وابزانین تەنیا بە رووخانی کۆماری ئیسلامی مافەکانمان دێتە دی و دەستەبەر دەبێ. ئەو دروشمە دروشمێکی سیاسی و لەخۆگری ئامانجێکی مومکینی سیاسی نییە، تەنیا دەربڕینێکی رووتی ئایدیۆلۆژیکە و نەتەنیا سوودێکی بۆ خەباتی سیاسی و کۆمەڵایەتیمان نەبووە بەڵکوو رێگرێکی گەورەیش بووە لە بەردەم داهێنان و پیاچوونەوە بە هەڵەکانماندا. لە ئەندێشەی نوێی سیاسیدا ئەڵێن بە پێچەوانەی بۆچوونی ئەفلاتوون گرنگ ئەوە نییە کێ حکوومەت ئەکات گرنگ ئەوەیە چۆن حکوومەت ئەکات. هەڵگرتنی درووشمی «بڕووخێ» دەقاودەق بەو ئاراستەیەدا ئەگەڕێ کە بۆ ئێمە گرنگ ئەوەیە کە کێ حکوومەت ئەکات، بەم شێوەیە نیشانی ئەدەین کە هیچ ئاشناییەکمان بە سیاسەتی مۆدێڕن و ئەندێشەی نوێی سیاسی نییە و ئەمەش لە راستیدا مانای ئەوەی لە بنەڕەتدا «سیاسەت» ناناسین. چ گرنگە ناوی حکوومەتی ئێران کۆماری ئیسلامی بێ یا وڵاتی پاشایەتیی ئاریامێهر، گرنگ ئەوەیە من بە مافەکانم بگەم و ئەم بەمافگەیشتنە بەدڵنیاییەوە ئاکامی بڕیاری سەربەخۆی ئەو حکوومەتە نییە. حکوومەت بە هیچ شێوەیەک بگۆڕی سەربەخۆ (متغیر مستقل) نییە[i]، کۆمەڵگا و هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانی حکوومەتیش بەقەدەر حکوومەت و بگرە زیاتر لە خۆی لە هاوکێشە سیاسییەکان و نەخشەکێشکردنی کۆمەڵگا و دەوڵەتدا دەوریان هەیە. ئەگەر ئێمە بڕیارمان داوە خۆمان لە هەموو شتێک دوور بگرین و بە پاسیڤبوون و (انفعال)ی خۆمان هیچ زەختێکی واقیعی و کارامە نەخەینە سەر حکوومەت، ئەوە ئیتر نیشانەی بەهێزیی دەوڵەت و داخرانی هەموو دەرگاکان نییە بەڵکوو نیشانەی هەڵەبوون و کەم تێگەیشتن و نامۆبوونی ئێمەیە بە سیاسەت و پێوەرەکانی. کێ ئەیوت دوای رووداوەکانی ساڵی ٨٨ و لەتوپەتکردنی ریفۆرمخوازان و ئینجا دوای رەتکردنەوەی سەڵاحییەتی هاشمی وەک دوا ئومێدی گۆڕان، نزیکترین کەس بە هاشمی و هەروەها بە ناڕازییانی دۆخی ئێستا ئیجازەی پێ ئەدرێ ببێتە سەرکۆمار؟ ئەگەر سیاسیکارانی کورد وەک هەمیشە و لەسەر هەمان تیۆریی سواوی پیلان ئەمەش بە سیناریۆ و درۆ نەزانن! بە رای من دەسەڵاتی ئێران قەت حەزی بە سەرۆکایەتیی رۆحانی نەئەکرد بەڵام گۆڕانی هەندێ لە هاوکێشەکان و گەمەی دروستی گۆڕانخوازان ـ واتە هاشمی و ریفۆرمخوازان ـ دەسەڵاتی ناچار کرد ئازادبوونی هەڵبژاردن قبووڵ بکات. ئەگەر ئەوان وەک ئەم ٣٠ ساڵەی ئێمە بتۆرایەن یاخود نەجووڵایەنەوە، ئایا ئێستە رۆحانی سەرکۆمار بوو و دەسەڵات ئاوا پاشەکشێیەکی کردبوو؟ کەوابوو هیچ دەسەڵات و حکوومەتێک هەرچەندێکیش بەهێز یا دیکتاتۆر و ملهوڕ بێت، ناتوانێ تاکە بڕیاردەری مەیدانی سیاسەت بێت. ئێمە ٣٠ ساڵە مەیدانی سیاسەتمان بۆ حکوومەت چۆڵ کردووە و ئاشکرایە ئەویش جێگاکەی ئێمە پڕ ئەکاتەوە و هەوڵ ئەدات هەرچی زیاتر دوورمان بخاتەوە و بە کۆمەڵە دروشمێکی کەللەڕەقانەی ئایدیۆلۆژیکەوە سەرگەرممان بکات. تەنانەت بگرە حەز ئەکات بەوەی دروشمی «بڕووخێ»مان هەڵکردووە، چونکوو بە هۆی ئەو دروشمەوە بیانووی بۆ دەرکردنمان لە ناوخۆی وڵات و لە هەناوی رووداوە سیاسییەکان دەست ئەکەوێ و بە ئاسانی ئەتوانێ پشتگوێمان بخات. ئاوڕێکی بچووک لە راگەیاندنی رەسمیی ئێران لەدوای ٨٨ بدەنەوە کە چۆناوچۆن ئەیویست هەرجۆر بووە ریفۆرمخوازان بکاتە هێزێکی ئاوەژووکەر، خۆ کەس وەک خۆیان نەیدەزانی خاتەمی و کەڕووبی و مووسەوی قەت ناتوانن ئاوەژووکەری ئەو سیستەمە بن کە خۆیان دایانمەزراندووە. دەسەڵات ئەیویست بە پێناسەکردنی ئەوان وەک کەسانی بەرهەڵستکاری ئاوەژووکەر بیانووی بۆ دابڕاندنیان لە خەڵک دەست بکەوێ. بەداخەوە حکوومەت لە ٣٠ ساڵ لەمەوپێشەوە گەمەیەکی داڕشت و ئێمەیش تێکەڵی ئەو گەمەیە بووین و بە درێژاییی ئەم ساڵانە لە مەیدانی گەمەی ئەودا یاریمان کردووە. دوورکەوتنەوەی هێزی سیاسی لە خەڵک مانای لەخشتەچوون و نامۆبوونی کۆمەڵگا بەو هێزە و لەوێشەوە ئاسانبوونەوەی ئیمکانی کۆنترۆڵکردنی مەیدانی سیاسەت بۆ دەوڵەتی دەسەڵاتدار. سیاسەتی کوردی دەبا بە هیچ شێوەیەک حازر نەبوایە وڵات بەجێ بهێڵێ، کە ئەڵێم سیاسەتی کوردی مەبەستم تەنیا حیزبەکان نییە بەڵکوو ئەگەر دوورکەوتنەوەی ئەوان دواجار دیاردەیەکی چاوەڕوانکراو و حەتمی بوایە دیسان دەکرا بە هەندێ رێگەی‌تردا و لانیکەم دوای چەند ساڵێک دەلاقەیەکی رەسمی و ئاشکرا (نەک نهێنی و ناڕەسمی) بە رووی سیاسەتی کوردیدا بکرایەتەوە کە بەداخەوە قەت نەکرایەوە. بەم جۆرە نەوەکانی دواتر هیچ ئاشناییەکیان بە مێژووی سیاسی، حیزبەکان، سەرکردایەتییان و بەگشتی بە رەوتی سیاسەتی کوردی نییە و لێی نامۆ بوون. یەک لە هەڵە کوشندەکانی حیزبەکانمان بەرکورتکردنەوەی «خەبات» بوو لە دووتوێی چالاکیی چەکدارانەدا کە لە درێژاییی زەمەندا بوو بە هۆی ماڵئاواییکردن لە سیاسەت و بەپیرۆزکردنی هەر چەشنە کردەیەکی چەکدارانە. ئەستەمترین و بەهێزترین ئۆپۆزیسیۆن بۆ هەر حکوومەتێک ئەو ئۆپۆزیسیۆنەیە کە بە رەسمی و ئاشکرا بەرهەڵستی دەسەڵاتی ئەبێتەوە و ئەتوانێ جەماوەری خەڵک بکاتە پاڵپشتی داخوازەکانی خۆی بەبێ ئەوەی بەشداریکردنی خەڵک بێتە مایەی دروستبوونی زیان و (هزینە)ی فراوان. زۆرینەی خەڵک تەنیا بۆ ماوەیەکی کورت ئامادە دەبن قبووڵی زەحمەتی فرە بکەن و دوای ماوەیەک ئەگەر گۆڕانێک لە دۆخەکەدا پێک نەیەت وردە وردە پاشەکشێ ئەکەن، وائەزانم خەڵکی سووریا ئەگەر بیانزانیایە لە ئاوا شەڕێکی ماڵوێرانکەر و درێژخایەنەوە ئەگلێن قەت دژی ئەسەد رانەدەپەڕین و بەشی زۆریان ئێستە لە راپەڕینی سەرەتا پەشیمان بوونەتەوە.

رەنگە ئالێرەدا بوترێ دواجار حکوومەت حیزبەکانی هەر دەرئەکرد و ئیجازەی خەباتی رەسمیی پێ نەئەدان، لە وەڵامدا ئەڵێم ئەگەر تەنانەت وەهایش بوایە خۆ لە ساڵانی دواتر و لە چەندین قۆناغی جیاوازدا ئەمانتوانی رەوتێکی سیاسیی رەسمی بکەینەوە، بەڵام قەت بیرمان لە رێخستنەوە و رەسمی کردنەوەی کاری سیاسی لە کوردستاندا نەکردەوە و هیچ هەنگاوێکی جیدیمان بۆ هەڵنەگرت (جیا لە چەند هەوڵێکی وەک حیزبی ئاشتی و ئازادی یا بەرەی یەکگرتووی کورد لە سەردەمی خاتەمیدا کە هەوڵگەلێکی لاواز و سەرنەکەوتوو بوون). ئێمە چالاکیی رەسمیمان لە چوارچێوەی کاری فەرهەنگی و هونەریدا بەرکورت کردەوە و لە نەستی سیاسیماندا بەو قەناعەتە گەشتبووین کە سیاسەتی کوردی ئەبێ هەر نهێنی و ژێربەژێر بێ و هیچ رێگەیەک بۆ سسیاسەتی رەسمی و ئاشکرای کوردی لە ئێراندا نەماوەتەوە و لانیکەم تا رووخانی کۆماری ئیسلامی ئەم کەشە وەک خۆی ئەمێنێتەوە! ئێمە وامان زانیوە مادام حیزبە چەکدارەکانمان هەن ئیتر پێویست بە هیچ سیاسەتکردنێکی‌تر نییە و ئەوەی پێویست بێ ئەوان ئەیکەن، لەحاڵێکدا ئەوان ئەگەر بیشیانەوێ ناتوانن دەستێوەردانی هەندێ رووبەری سیاسەت بکەن، چونکوو سروشتی رەوتێکی سیاسیی چەکدار کە رێکخراوەکانی بە نهێنی بەڕێوە ئەبات زۆر جیاوازە لە سروشتی رەوتێکی رەسمی و ئاشکرا کە خاوەن جێگە و هەڵوێستی دیار و ئاشکرایە لە ناو کۆمەڵگادا. ئەگەر ئێمە بەشداری لە بەستێنە رەسمییەکانی سیاسەت و تەنانەت دەسەڵاتدا بکەین ئەتوانین رەنگی تایبەتی خۆمان لەو بەستێنە بدەین، بەڵام ئەگەر خۆمانی لێ دوور بگرین دواجار هیچ نیشانەیەکی ئێمەی پێوە نابێت. لە سەردەمی دەوڵەتی ریفۆرمدا خوێندکارانی کورد ئەترسان لەوەی بەشداری لە ئەنجومەنە خوێندکارییەکانی نزیک لە «دەفتەری تەحکیم» بکەن و ئەیانوت شوناسی کوردی لە ناو شوناسی ریفۆرم و شوناسی ئێرانیدا ئەتوێتەوە، فۆبیای توانەوە وای کردبوو هیچ جۆرە پێوەندییەک لەگەڵ ئەو ئەنجومەنانە و چالاکانی ئێرانیدا دروست نەکەین. لە حاڵێکدا کە ئەو توێژە گۆڕانخوازترین و مۆدێڕنترین هێزی کۆمەڵایەتیی ناو ئێران بوو (مەبەست لە مۆدێڕن دروشم و ئامانجەکانە نەک پێکهات و کردەوە)، ئەگەر بمانتوانیایە ئەو جۆرە هێز و توێژانە بە قەناعەت بگەیەنین پاڵپشتی لە داواکانمان بکەن ئایا کارێکی بێهوودە دەبوو؟! بەباری ئەوباردا بێگومان تەنیا لاوازەکان لە پێوەندی ئەترسن، خۆدوورگرتنمان نیشانەی نەبوونی باوەڕ بە خۆیە، نیشانەی لاوازییەکی گەورە و بێ‌باوەڕییە بە رەوابوونی داخوازەکان. ئەگینا ئەگەر من لە رەوابوون و رەسەنبوونی داواکانم دڵنیا بم بۆ ئەبێ لە توانەوە و لەناوچوون بترسم؟! شوناسێک بە تێکەڵبوون و پێوەندیگرتن بتوێتەوە بێگومان هەڵگری تایبەتمەندییەکانی شوناس نییە و تەنیا جۆرە هەستێکی بەپەلە و بێبنەمایە و هیچی‌تر. ئێمە پێمانوایە ئەگەر تەنانەت کارێکی ئاشکرا و رەسمیش ئەنجام بدەین ئەبێ بە شێوەی سەربەخۆ و بێ هیچ هاوبەشیکردنێک لەگەڵ غەیرە کوردەکاندا بێت، کەچی سیاسەت قەت بە مانای دابڕاندنی پێوەندی نییە و نەبووە، بەتایبەت لە وڵاتێکی وەک ئێراندا کە لە رووی نەتەوە و زمان و ئایینەوە گەلێ فرەڕەنگ و پلۆراڵە.

 

٣. بە رای من ئەم جۆرە روانگەیە لە ناو خۆیدا تووشی پارادۆکسی قووڵ بووە و ئەوەی ئێمە وەک دروشم و ئامانج رایئەگەیەنین جیاوازە لەگەڵ شێوەی کار و پراتیکماندا، بە واتایەکی سادەتر هەڵسوکەوتمان بە هیچ شێوەیەک لە خزمەت دروشم و ئامانجە راگەیەنراوەکانماندا نەبووە. هەوڵ ئەدەم بە خستنە بەردەستی دوو نموونەی بابەتی و دیار ئەم قسەیەم روون بکەمەوە:

  • خواستی «گۆڕان» (Change) خواستێکی هەمیشەیی ئێمە بووە، واتە هەمیشە داوامان کردووە دۆخی نالەباری هەنووکە بگۆڕدرێ بۆ دۆخێکی باش یا لانیکەم باشتر، کەوایە ئەبێ لۆژیک و میکانیزمی گۆڕان بناسین. ئەم لۆژیک و میکانیزمە لە زەمەنێکەوە بۆ زەمەنێکی‌تر و لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی‌تر جیاوازیی زۆری هەیە و ئەڵبەت هەندێ بنەما و فاکتەری گشتی و هەمیشەییشی هەیە. ئەگەر لە دونیای کۆندا لابردنی پادشا یان حاکمێک هەڵگری گۆڕدرانی سەرتابەری سیاسەت و بڕیارە حکوومەتییەکان بوو لە دونیای نوێدا پێکهاتی دەسەڵات زۆر لەوە ئاڵۆزترە بە هاتن و چوونی سەرکۆمار و سەرۆک وەزیرانێک یان تەنانەت گۆڕینی حکوومەتێک گۆڕانێکی گەورە روو بدات. بەگشتی سروشتی گۆڕان لە کۆمەڵگا و جیهانی مۆدێڕندا گەلێ ئاڵۆز و پڕگرێیە و هەر گۆڕانێک ئەبێ لەسەر بونیادێکی عەینی روو بدات، ئەگینا ئەگەر لە ئاوا بونیادێک بێبەش بێ بێگومان زۆر هەڵناکات و دۆخەکە وەرئەگەڕێتەوە بەرەو دواوە. بۆ نموونە لە سەردەمی سەید موحەممەدی خاتەمیدا کۆمەڵگای مەدەنی گەلێ بەهێز بوویەوە؛ ئازادیی رادەربڕین، ئازادیی چاپەمەنییەکان، ئازادیی دامەزراندنی حیزب و رێکخراو و بە دەیان بەرهەم و دەستکەوتی‌تر لە ریزی بەرهەمەکانی ریفۆرمیزاسیۆنی ئەو قۆناغەدا بوون. بەڵام تەنیا دوای هەشت ساڵ و بە گۆڕانی دەوڵەت بەشی هەرەزۆری ئەو دەستکەوتانە لەناوچوون و بە واتایەک ریفۆرم شکستی خوارد. هۆکاری ئەم شکستە زۆر بوو بەڵام یەک لە گرنگترینەکانیان بریتی بوو لە ئامادەنەبوون و ئامادەنەکردنی بەستێنی ئابووری. سەرەڕای بەرنامەکانی دەوڵەتی خاتەمی بۆ پتەوکردنەوەی «کەرتی تایبەت» (Private sector) لە ئابوریی ئێراندا و ئەنجامدانی پرۆسەی «نادەوڵەتیکردنەوە» (Privatization) بەڵام زۆربەی رووبەری ئابووری هەروەک جاران لەدەست دەوڵەتدا مایەوە و بازاڕی ئازاد بە شێوەی بەربڵاو نەیتوانی خۆی بچەسپێنێ و کەرتی تایبەت نەبوو بە هێزی هێژمۆنیکی بەستێنی ئابووریی ئێران. ئەمە لە حاڵێکدا بوو کە وابەستەبوونی بوودجەی ئێران بە داهاتی نەوت لە خۆیدا ببووە هۆی دروستبوونی رانتێکی گەورە لە دەست دەوڵەتدا کە دەیتوانی بە پشتبەستن بەو داهاتە بەشێوەی سەربەخۆ و بێ‌نیاز لە خەڵک خۆی بەڕێوە ببات. دەوڵەتێک پێویستی بە «پیتاک» (TAX) نەبێ و سەرچاوەی داهاتەکانی سروشتی و سەربەخۆ لە کۆمەڵگا بێت ئەستەمە ببێتە دەوڵەتێکی دیمۆکرات، چونکوو هێز و دەسەڵاتی گەورەی ئابووری رێگایەکی زۆر کارامەیە بۆ داپۆشینی ناکارامەییەکان و بێدەنگکردنی خەڵک. دواجار دۆلارە نەوتییەکان دەسەڵاتێکی وەها گەورەیان بەخشیبووە حکوومەتی ئێران کە بە ئاسانی توانی دۆخەکە بە بارێکی‌تردا وەربسووڕێنێ و هەموو بەرهەم و دەسکەوتە مەدەنی و سیاسییەکانی سەردەمی خاتەمی بسڕێتەوە، واتە ئەو دەسکەوتانەی بە جێگیر و سەقامگرتوو و وەک خۆیان ئەیانوت (برگشت ناپذیر) لەقەڵەم ئەدران لە هەڵبژاردنێکی ئاساییدا لەدەست چوون و توانەوە. ریفۆرمخوازان لەوە غافڵ بوون کە دەوڵەتێک کونترۆڵی ئابووری بکات بەوەو داخران و ملهوڕی مل دەنێ. ئابووریی بازاڕی ئازاد ئەگەر بەپێی ئەزموونی چین تەنانەت مەرجی (کافی) و تەواو بۆ دامەزراندنی دیمۆکراسی نەبێ (لە ئەڵبەت ئەمەش قسەی لەسەرە و چین بە بەراورد لەگەڵ سەردەمی مائۆ و تەنانەت دەنگ شیائۆ پەنگدا ئێستە دیمۆکراتترە و بەرەو جۆرە دیمۆکراسییەکی تاکەحیزبی چووە کە لانیکەم فاکتەری زۆر گرنگی ئاڵوگۆڕی دەستەبژێرانی تێدا رەچاو ئەکرێ و پێدەچێ بەدرێژایی زەمەن بەرەو دیمۆکراسییەکی باشتر و راستەقینەتر هەنگاو بنێ) بێگومان مەرجی پێویست یا (لازم)ە. ئەگەر دەوڵەتی رۆحانیش بەرنامەیەکی کرداریی بۆ کەمکردنەوەی رۆڵی دەوڵەت لە ئابووریدا نەبێ و نەتوانێ تایبەتمەندییەکانی ئابووریی بازاڕی ئازاد بەدی بهێنێ بێگومان تووشی شکست دەبێ.

بەم پێیە کوردیش ئەگەر دەسکەوتێک دەستەبەر بکات، وەک کۆماری کوردستان یاخود یەک دوو ساڵی سەرەتای شۆڕشی ئێران، مادام زەمینە بابەتی و واقیعییەکان ئامادە نەبن بە ئاسانی و خێرایی دۆخەکەی لێ وەرئەگەڕێتەوە و هەموو شت لەدەست ئەدات، هەروەک چۆن ئەو نموونانە بە ئاوا دەردێک چوون. ئالێرەوە بەباشی ئەتوانین تێبگەین کە گۆڕانی سیاسەت لە ئێراندا پێوەندییەکی توندوتۆڵی بە سەرجەم رووبەرەکانی کوردستان و کێشەکەیەوە هەیە؛ با تەنیا بەراوردێکی سادە بکەین لە نێوان کەشی گشتیی کوردستان لە هەردوو سەردەمی خاتەمی و ئەحمەدی‌نژاددا تاکوو لە جیاوازیی نێوان ئەو دوو قۆناغە تێبگەین. ئاشکرایە ئەگەر دەوڵەتی گەشەخواز (توسعەگرا) و دیمۆکراتتر و ئازادبیرتر لەسەر کار بێت (خاتەمی) دەرفەتی دروستکردنی رێکخراوە مەدەنی و پیشەییەکان و چالاکیی کولتووری و بگرە سیاسی بۆ ئێمەی کورد تا رادەیەکی زۆر ئامادە ئەبێ بەڵام هاتنە سەرکاری دەوڵەتێکی پاوانخوازی تەسکبیر و داخراو (ئەحمەدی‌نژاد) هەموو ئەو دەرفەت و ئیمکانانەمان لێ ئەسێنێتەوە. ئایا کەسێک هەیە نەبوونی ئاوا دەرفەتگەلێک لە بوونیان بە باشتر بزانێ؟ وانازانم وەڵامی کەس «ئەرێ» بێت. پارادۆکسەکە ئالێرەدا خۆی دەرئەخات؛ ئەگەر کراوەبوونی فەزا بە باشتر ئەزانین ئەی بۆ خۆمان لە هاوکێشەکان و رووداوەکان دوور ئەگرین و کارێک ناکەین دەوڵەتێک بێتە سەر کار کە هەڵگری ئاوا خەسڵەتگەلێک بێت؟! بگرە زۆرجار کردەی سیاسی و کۆمەڵایەتیمان بە ئاراستەی پێچەوانەدا گەڕاوە و حەزمان کردووە دەوڵەتێکی داخراوی پاوانخواز لەسەرکار بێت تاکوو بتوانین بیکەینە مینبەرێک بۆ بانگەشە و پڕوپاگەندەی دژ بە حکوومەت، بەواتایەکی سادەتر ئەوەندەی بانگەشەی دژەحکوومەتیمان لا گرنگ بووە هەڵسووڕانی جیدی و واقیعیی سیاسی و کۆمەڵایەتیمان لا گرنگ نەبووە. ئایا گۆڕان لە رێی پڕوپاگەندەی رووتەوە دێتە دی یاخود لە رێی چالاکییەکی پرۆسەیی و بێ‌وچانی ئیجابی و ئامادەبوونی ئەکتیڤ و کارامە لە بەستێنە جۆراوجۆرەکانی کۆمەڵگا و سیاسەتدا؟

  • لایەنێکی‌تری ئەو روانگە ساوا و پارادۆکسیکاڵە لە پرسی دۆخی ئێران لە کۆمەڵی نێونەتەوەییدا بەرجەستە دەبێتەوە. بەشی زۆری ئێمەی کورد پێمان وا بووە زەخت و گوشاری کۆمەڵی نێونەتەوەیی و گەمارۆی ئابووری و سیاسی و تەریکخستنی ئێران تا فرەتر بێ بەرژەوەندییەکانی ئێمە زیاتر و زووتر دەستەبەر ئەبێ. بێگومان دروستبوونی رێکخراو، دامەزراو و یاسا نێونەتەوەیی و سەروو نەتەوەییەکان (super national) و چاودێریکردن و کونترۆڵکردنی دەوڵەتان لە رێی ئەو میکانیزمانەوە گەلێ سوودمەندە و لە پەرەپێدانی مافی مرۆڤ، گەشەی ئابووری و سیاسی و هەروەها گۆڕینی رەفتار و هەڵسوکەوتی دەوڵەتەکاندا دەورێکی بەرچاویان گێڕاوە. بەڵام ئەزموونە عەینییەکان سەلمێنەری ئەو راستییەیە کە هەر وڵاتێک لە کۆمەڵگای نێونەتەوەیی دەربکرێ و تەریک بخرێ زیاتر بەرەو یاخیبوون و رەچاونەکردنی یاسا و رێسا پەسندکراوە جیهانییەکان ئەچێ. با بە نموونەیەکی سادە بابەتەکە روونتر بکەمەوە: ئەگەر کەسێک لە ژوورێکدا بە تەنیا بژی و هیچ هاوژینێکی نەبێ و چاودێرییەکی بەسەرەوە نەبێ دەشێت رەچاوی زۆرێک لە نەریتە کۆمەڵایەتییەکان نەکات و بە مەیلی خۆی بجووڵێتەوە، بۆ وێنە رەنگە بە رووتی بگەڕێ، بە دەنگی بەرز هاوار بکات، شەوان درەنگ بخەوێ، پاک و خاوێنیی ماڵەکە بەڕێوە نەبات و… بەڵام ئەگەر کەس یا کەسانێکی‌تر بێتە هاوژین و هاوماڵی ئەوجار ناچارە هەموو ئەو خاڵ و یاسایانە رەچاو بکات، ئەگینا پێکەوەژیان نامومکین دەبێ و ژیانی لێ ئەشێوێ. ئەمە بۆ دەوڵەتانیش هەروایە؛ مێژووی پێوەندییە نێونەتەوەییەکانی دونیای هاوچەرخ سەلماندوویەتی ئەگەر دەوڵەتێک لە کۆمەڵی نێونەتەوەیی دەربکرێ هەست بە بەرپرسایەتی لە ئاست یاسا جیهانییە قبووڵکراوەکاندا ناکات و ستاندارەکان پشتگوێ ئەخات، لە بەرانبەردا هەرچی دەوڵەتێک زیاتر ئاوێتەی ئەم کۆمەڵگایە بێت ئەگەری رەچاوکردنی بەها و پرەنسیپەکان زیاتر ئەبێتەوە. بەراوردکردنی کۆریای باکوور و کووبا بە تورکیا و ژاپۆنی دوای شەڕی دووهەمی جیهانی ئەم حەقیقەتەمان بۆ رۆشن ئەکاتەوە (رەنگە کەسێک بڵێ عەرەبستان سەرەڕای ئەوەی پێوەندیی بەربڵاوی جیهانیی هەیە لە رەچاوکردنی مافی مرۆڤ و ستاندارە جیهانییەکاندا خراپترین کارنامەی هەیە، لە وەڵامدا ئەبێ بڵێم بە ئاستی یەکەم عەرەبستان دەشێت نموونەی رەتکەرەوە (مثال نقض) بێت بەڵام ئەم یەک نموونە ئاوارتەیە نموونە جیاوازەکانی پێ رەت ناکرێتەوە، واتە عەرەبستان (استثنا بر قاعدە)یە. بە ئاستی دووهەم کۆمەڵگای عەرەبستان ئێستاشی لەگەڵدابێ لە دەوڵەتە دواکەوتووەکەی دواکەوتووترە و هیچ خواستێکی جەماوەریی ـ نەک نوخبەوییانە ـ بۆ گۆڕان تیا نییە). من خۆم لەو کەسانە بووم کە ساڵی ٨٤ پێم‌وابوو هاتنە سەرکاری ئەحمەدی‌نژاد مانای یەکدەستبوونەوەی دەسەڵات و لەوێوە بەریەککەوتنی کۆمەڵگای نێونەتەوەیی و ئێران کە لە ئەنجامی ئەم بەریەککەوتنەدا دەشێت زەمینەی بەدیهێنان و دەستەبەرکردنی ئامانج و مافەکانی ئێمە خۆش ببێت. دەسەڵات یەکدەست بوویەوە و دیپلۆماسیی هێرشبەرانە بوو بە هۆی دروستبوونی قورسترین زەختەکان و بەربڵاوترین گەمارۆ ئابووری و سیاسییەکان، بەڵام ئایا بەراورد بە ساڵی ٨٤ ئێمە لە ئامانج و مافەکانمان دوورتر کەوتووینەوە یا نزیکتر؟! بێگومان زۆر دوورتر کەوتووینەتەوە. ئێستە دان بەوەدا ئەنێم کە بۆچوونەکەم هەڵە بوو، ئێمە قومارمان لەسەر داهاتوویەکی نادیار و پێشبینینەکراو و لێڵ کردبوو و قورسترین زیانەکانیشمان بەرکەوت. نەتەنیا ئێمکانی نزیکبوونەوە لە ئامانجەکانمان کاڵتر و دوورتر بوویەوە بەڵکوو ئێستە ئاواتەخوازی گەڕانەوە بۆ دۆخی ساڵی هەشتاوچوارین، ئێستە ئەبێ وزە و ئێنێرژییەکی فراوان سەرف بکەین بەشکوو تازە بگەڕێینەوە بۆ هەشت ساڵ لەمەوپێش و دیسان لەو خاڵەوە دەست پێ بکەینەوە. ئەگەر تەنانەت ئاکامی ئەو بەریەککەوتنە شەڕی نێوان ئێران و ئامریکایش بوایەت کێ ئەڵێ ئێستە لە دۆخی ئێراق و ئەفغانستاندا نەبووین و تیرۆریزم و رادیکاڵیزم ژیانیان لێ تاڵ نەکردبووین؟ کۆماری ئیسلامی تا زیاتر بەشداری لە جیهاندا بکات زیاتر رەچاوی ستانداردە جیهانییەکان ئەکات و هەرچی دوورتر بکەوێتەوە و تەریکتر بخرێ زیاتر لەو ستانداردانە دوورتر ئەبێتەوە. بەم پێیە قازانجی ئێمە بێگومان لەوەدایە کە خاتەمی سەرکۆمار بێ نەک ئەحمەدی‌نژاد، قازانجمان لەوەدایە دۆسیەی ئەتۆمی زووبەزوو چارەسەر بێ و حسێبی ئەندامێکی بەرپرس بۆ حکوومەتی ئێران بکرێ. مەسەلەکە زۆر سادەیە؛ لەم ٣٤ ساڵەدا ستانداردە جیهانییەکان لە کام قۆناغدا زیاتر رەچاو کراوە؟ بێگومان لە سەردەمی خاتەمیدا کە زیاترین پێوەندیی لەگەڵ دونیادا هەبوو و لە سیاسەتی دەرەوەیدا دروشمی سڕینەوەی ناکۆکییەکان و وتووێژی شارستانییەتەکان و ئاشتبوونەوەی جیهانیی بەرز کردبۆوە. ئەی لە کام قۆناغدا زیاترین رێژەی دوورکەوتنەوە لەو ستانداردانە رووی داوە؟ بێگومان لە سەردەمی سیاسەتی هێرشبەرانە و شەڕانگێزانەی ئەحمەدی‌نژاددا. پارادۆکسەکە ئالێرەدایە: یەک لە دروشمە هەمیشەییەکانی ئێمە زەروورەتی رەچاوکردنی ستاندارد و پرەنسیپە جیهانییەکانی وەک مافی مرۆڤ لە ئێراندا بووە، کەچی قەت هەوڵمان نەداوە دەوڵەتێک بێتە سەر کار کە زیاتر ئەو ستانداردانە بپارێزێ و تەنانەت بەپێچەوانەوە بگرە حەزمان لە هاتنەسەرکاری دەوڵەتێک کردووە کە حکوومەتی ئێران لەو ستانداردانە دوورتر و دوورتر بخاتەوە. دڵمان بە هەندێ ئەگەری نادیار خۆش بووە بەشکوو دونیا بە گژ ئێراندا بچێ و حکوومەت بڕووخێ ئێمەش بە مافەکانمان بگەین، یاخود وەک نموونەکەی پێشوو رەنگە بۆ بەڵگەدارکردنی بانگەشەکانمان حەزمان کردبێ حکوومەت رەچاوی یاسا و ستانداردەکان نەکات! ئەم روانگەیە هێند کاڵ و کرچ و بێبنەمایە پێویستی بە سەلماندن نییە، ریسککردن لەسەر چارەنووسی دەیان میلیۆن مرۆڤ کارێکی تەواو ناڕەوایە، لە ئاوا ئاستێکدا پێویستە هەنگاوی دڵنیا و کەمتر گومانهەڵگر و پارادۆکسیکاڵ هەڵبگرین.

ئەم دوو نموونە بەرچاوە نیشاندەری ئەوەیە کە لە نێوان دروشمەکان و شێوازی هەڵسوکەوتماندا مەودایەکی زۆر قووڵ هەیە و لە زۆر رووبەردا نەمانتوانیوە خۆمان یەکلایی بکەینەوە و هاوسەنگییەک لە نێوان ئامانج و میتۆدەکانماندا پێک بهێنین. وەک چەند جاری‌تر ئاماژەم پێ کرد ئێمە هەموو شتێکمان گرێ داوە بە رووخانی حکوومەتەوە و وائەزانین تا زەمانێک کۆماری ئیسلامی لەسەر کار بێ هەرجۆرە کارێکی رەسمی و هەرچەشنە تێکەڵبوونێک بە هاوکێشە ئاشکرا و ناوخۆییەکانی ئێران کارێکی حەرام و قەدەغەیە. بێگومان ئاوا روانگەیەک زیاتر لەوەی سیاسەت بێ دین و ئایدیۆلۆژیایە. میتۆدی کارکردنی سیاسیی ئێمە هەمان میتۆدی دینداریمانە، تەنانەت چەپترین و ماتریالیستیترین لایەنەکانیش بە دیندارانەترین میتۆدەکان کاریان کردووە و کار دەکەن. میتۆدی دین میتۆدی مەعنەوییەت و ویژدان رەحەتییە نەک میتۆدی ژیانی عەینی و بەدەستهێنانی ئاکام و ئەنجامی دیار، ئەم میتۆدە سەرتابەری کۆمەڵگامان بۆ ئایدیۆلۆژیزە ئەکاتەوە و ناهێڵێ فرەچەشنی و فرەڕەنگی قبووڵ بکەین. میتۆدی سیاسیی ئێمە ـ بە تەعبیری عەبدولکەریمی سروش ـ میتۆدی (صراط مستقیم)ە نەک میتۆدی (صراط‌های مستقیم)، ئەوەتا ٣٠ ساڵە بە تاکەیەک کۆڵاندا تێئەپەڕین و هەمیشە بە دەستی خاڵی گەڕاوینەوە بەڵام هێشتا هەر سوورین لەسەر ئەوەی کە ئەو کۆڵانە تاقانەیە تەنیا رێگەیە بۆ گەییشتن بە بەهەشت. ئالێرەوەیە کە لەژێر لافاوی پارادۆکسەکاندا ئەخنکێین، دروشمەکانمان تازە و نۆژەن ئەبنەوە بەڵام میتۆدەکەمان هەمان میتۆدە سواو و لەکارکەوتووەکەی جاری جارانە. ئێمە داوای دیمۆکراسی ئەکەین کەچی نازانین دیمۆکراسی مانای بەشداریکردن، وتووێژ و دیالۆگ، قبووڵکردنی فرەچەشنی و فرەڕەنگی، وازهێنان لە رەهاگەری و دۆگماتیزم، رەخنە و پیاچوونەوەی بەردەوام و چەندین چەمکی هاوشێوەی دیکە کە میتۆدی ئایدیۆلۆژیکی سیاسەتی ئێمە گەلێ نامۆیە بەو چەمک و پێوەرانە.

ئێمە سیاسەتمان ون کردووە و بە خەیاڵی خۆمان وائەزانین لەناویدا کوڵاوین! باوەڕ ناکەم لە هەموو دونیادا میللەتێک هەبێ ٣٠ ساڵ لەسەر یەک قسەی بێدەسکەوت و شکستخواردوو بمێنێتەوە و هێشتا هەر پێداگریی لەسەر بکات.

 

٤. دوابەشی ئەم وتارە تەرخان ئەکەم بۆ هەندێ پێشنیاری روون لە هەردوو رووبەری تیۆری و کردەوەدا کە بە رای من ئەتوانێ بۆ رزگاربوون لەم دۆخە خەسارئامێزە یارمەتیدەرمان بێت. بەڵام با پێش ئەوە بڵێم کە ئەم پێشنیارانەم لەبەر رۆشناییی ئەو دۆخە نوێیەدا ئەخەمە بەردەست کە دوای هەڵبژاردنی خولی یازدەهەمی سەرۆک کۆماری هاتۆتە بەرهەم و مەزەندەی ئەوە ئەکرێ جۆرە کرانەوەیەکی گشتی لە فەزای کۆمەڵایەتیی ئێراندا روو بدات. هەندێ لە توێژەران و لێکۆڵەران پێیان وایە ئەم قۆناغە نوێیە دەشێت تەنانەت لە قۆناغی خاتەمی پڕبەرهەمتر و دیمۆکراتیکتر بێت و دەسکەوتەکانیشی جێگیرتر و تەمەندرێژتر. رێبەری ئێران بۆ یەکەم‌جار ئۆپۆزیسیۆن و نەیارانی کۆماری ئیسلامیی بانگهێشتی بەشداریکردن کرد و وەک عەباس عەبدی ئەڵێ لە ١٥٠ ساڵی رابردوودا یەکەم جارە ئۆپۆزیسیۆن بە رەسمی ئەناسرێ. تا ئێستە هەمیشە ئەوترا هەموو ئەوانەی دەنگیان داوە کەسانێکن بەتەواوی نیزامیان قبووڵە بەڵام ئەم‌جارە راشکاوانە راگەیەنرا کە بەشێک لە دەنگدەران کەسانێک بوون کە نیزامیان قبووڵ نەبوو بەڵام لە ئاست چارەنووسی خۆیان و وڵاتدا هەستیار بوون و بەپێویستیان زانی بەشداری لە هەڵبژاردندا بکەن. لەم قۆناغە نوێیەدا ئیدی نابێ وەک هەمیشە ببینەوە بە تەماشاچییەکی دوورەپەرێز، بەڵکوو ئەبێ بە خوێندنەوەیەکی زانستی و قووڵەوە خۆمان بۆ تێکەڵبوون بە فەزای سیاسی و کۆمەڵایەتی ئامادە بکەین. ئەبێ یەک جار بۆ هەمیشە دان بەوەدا بنێین کە دەکرێ بە بوونی کۆماری ئیسلامیشەوە بەدواداچوونی رەسمی و ئاشکرا بۆ مافەکانمان بکەین و دڵنیا بین هەتا رەوت و میکانیزمە دیمۆکراتیکەکان لە ئێراندا بەهێزتر و پتەوتر بێتەوە رێگەی گەییشتنی ئێمە بە مافەکانمان هەموارتر دەبێت. ئەبێ باوەڕ بکەین کە حکوومەت تاقە بڕیاردەری مەیدانی سیاسەت نییە و بەشێکی زۆر لە میتۆد و هەڵسوکەوت و سیاسەتەکانی ئەو گرێدراوی چۆنایەتی و چەندایەتیی ئامادەبوون و شێوازی هەڵسوکەوت و سیاسەتی ئێمەیە. ئەبێ ئەوەندە بەهێز و گونجاو و پتەو بجووڵینەوە کە حکوومەت حسێبی ئەکتەرێکی جیدی و حاشاهەڵنەگرمان بۆ بکات و ناچار بێ لە هەموو بڕیار و پلانەکانیدا بەرژەوەندییەکانی ئێمە لەبەرچاو بگرێ. ئێمە ئەبێ بەرکار نەبین، بکەر بین. سەیرکەر نەبین، ئەکتەر بین. ئیدیۆلۆگ نەبین، سیاسەتزان و سیاسەتمەدار بین. میتۆدمان دینی و ئایدیۆلۆژیک نەبێ، زانستی و سیاسی بێ. بەگشتی پێویستە پیاچوونەوەیەکی جیدی و تەواو بە کۆی سیستەمی سیاسیماندا بکەینەوە و خۆمان لەگەڵ پێوەرەکانی گۆڕان و سیاسەتکردن لە جیهانی مۆدێڕندا و هەروەها لەگەڵ پێداویستییەکانی بارودۆخی ئەوڕۆی ئێران و ناوچە و دونیادا بگونجێنین. ئەگەر وا نەبێ قەدەرمان هەمان قەدەری شکست و دۆڕان ئەبێت.

بەم پێیە ئەبێ سەرەتا پێناسەیەکی نوێ لە دووتوێی پرسی گەشەپێداندا (development) بۆ کێشەی کورد بدۆزینەوە، واتە ئەبێ بزانین چلۆن دەکرێ پەرەسەندن و گەشەی سیاسی و ئابووری و کولتووری و دیپلۆماتیک و زانستیی ئێران لە خزمەت چارەسەرکردنی کێشەی کورددا بێت. ئەمە گریمانەی سەرەکیی منە و لەسەر ئەو باوەڕەم کە هەرچی ئێران زیاتر گەشە بسێنێ ئێمە زیاتر بەرەو چارەسەرکردنی کێشە مێژووییە تەمەندرێژەکەمان ئەڕۆین. بۆ سەلماندنی ئەم گریمانەیە پێویستە سەرەتا بزانین گەشە و مۆدێڕنیزاسیۆن چ ئاڵوگۆڕێک لە وڵاتێکدا پێک ئەهێنن و چ بەرهەم و ئاکامێکیان لێ ئەکەوێتەوە (با ئالێرەدا راشکاوانە دان بە حەقیقەتێکدا بنێم؛ ئەگەرچی وائەزانم ئایدیاکەم دۆزیبێتەوە بەڵام دۆخی ئێستام بەشی شیکردنەوە و روونکردنەوەی (تبیین) گونجاو و تەواوی ناکات؛ نە سەرچاوەی پێویستم لە بەردەستدایە و نە دۆخی زیندان ئیجازەی خوێندنەوە و توێژینەوەم لەم بارەیەوە پێ ئەدات. راستگۆیانە ئەڵێم کە دۆخی ژیانم بە جۆرێک نییە بتوانم ئاوا بابەتێکی گرنگ بە باشی بۆ خوێنەر شی بکەمەوە، هەر بۆیە هەم داوای لێبووردن ئەکەم هەم داوا لە برادەرانی توێژەر و خوێنەوار ئەکەم ئەگەر ئایدیاکەیان پێ دروست بوو کارێکی زانستیی راستەقینەی لەسەر بکەن بەڵکوو بتوانین پلانێکی کرداری بۆ بەڕێوەبردنی چالاکییە کۆییەکانمان دابڕێژین).

تیۆرییەکانی گەشە لە ناو دڵی ئەندێشەی مۆدێڕنیتەوە لەدایک بوون، بە مانایەک مۆدێڕنیزاسیۆن یەکانگیرە لەگەڵ گەشەی کۆمەڵگادا. گەشە پرۆسەی نۆژەنکردنەوەی کۆمەڵگایە لەسەر بنەمای ئەندێشەی مۆدێڕنیتە و گەلێ ئاکام و دەرئەنجامی جۆراوجۆری لێ ئەکەوێتەوە کە دەبنە هۆی گۆڕدرانی سیمای کۆمەڵگا لە هەموو ئاست و رووبەرەکاندا. مۆدێڕنیتە بەرهەمی فەلسەفەی رۆشنگەرییە و ئەم فەلسەفەیەش لەسەر بنەمای هەندێ چەمکی وەک راسیۆناڵیزم (ئاوەزخوازی)، ئۆمانیزم (رەسەنایەتیی مرۆڤ) و ساینیسیزم (زانستخوازی) راوەستاوە. بەم پێیە کۆمەڵگای نوێ بە پێوەری ئەقڵی رەخنەگر و زانستە جۆراوجۆرەکان و بەمەبەستی بەدیهێنانی ژیانێکی ئاسوودە بۆ مرۆڤ دائەمەزرێت. ئەم کۆمەڵگایە هەردوو رووبەری ژیانی مادی و نامادیی مرۆڤ ئەخاتە ژێر ئاسەوارەکانی خۆیەوە، تەکنۆلۆژیای مۆدێڕن لە هەموو چەشنەکانیدا ژیانی مرۆڤ ئەگۆڕێ و گەلێ ئاسانتر و ئاسوودەتری ئەکاتەوە و کولتووری مۆدێڕنیش ئەبێتە هۆی گۆڕانی بەها و پرەنسیپەکان. بەشێکی زۆر لەم گۆڕانە قووڵە لە ئاکامی پرۆسەی گەشەدا دێتە دی. ئەگەرچی گەشە لە چەند ئاست و رەهەنددا پێناسە کراوە و جۆرە پۆلێنبەندییەک بۆ ئەم بابەتە خراوەتە بەردەست، وەک گەشەی ئابووری، گەشەی سیاسی، گەشەی کولتووری، گەشەی زانستی و…، بەڵام پێوەندییەکی تەواو لە نێوان هەموو رووبەرەکانی گەشەدا هەیە و زۆرجار لە درێژەی یەکدیدا ئەبنە تەواوکەری یەکتر. بۆ وێنە گەشەی ئابووری و بەپیشەییبوونی کۆمەڵگا (industrialization) ئەبێتە هۆی پێکهاتنی چینێکی بەربڵاوی کرێکاران و کارگێڕانی پیشەیی کە بۆ بەڕێوەبردن و بەدواداچوونی خواستە یاسایی و پیشەییەکانیان پێویستیان بە دامەزراندنی رێکخراو و دامەزراوەی تایبەتی هەیە، دیارە ئەمەش مانای دابەشبوونی دەسەڵات بە ناو توێژەکانی کۆمەڵگادا و لەوێوە لەناوچوونی مۆنۆپۆلی دەسەڵات لە دەست دەوڵەت و دواجار کەوتنەوەی گەشەی سیاسی و هەنگاونان بەرەو سیاسەتی دیمۆکراتیکتر.

یەکێک لە گرنگترین ئاکامەکانی گەشە دروستبوونی چینی مامناوەندییە (middle class)، چینی مامناوەندیی شاری، بە رای زۆربەی کۆمەڵناسان و ئابووریزانان، بزوێنەر و هۆکاری گۆڕانە لە کۆمەڵگای نوێدا. دوو پێناسەی کۆمەڵناسانە و ئابووریناسانە بۆ ئەم چینە هەیە کە ئەڵبەت دژایەتییەکیان پێکەوە نییە و ئەبنە درێژە و تەواوکەری یەکتر. ماکی سەرەکیی پێناسەی ئابووری بریتییە لە رێژەی داهات و چۆنیەتیی بەهرەمەندبوون لە دەرفەت و ئیمکاناتە ئابوورییەکان، پێناسەی کۆمەڵناسانەیش جەخت لەسەر ئەوە دەکات کە شێوەی ژیان (life style) و شێوەی بەکارهێنانی (consumption mode) ئەم چینە، جیاوازە لە چین و توێژەکانی‌تر. لێرەوە روانگەی چینی مامناوەندی بۆ جیهان و ژیان و شێوازی داواکردنی خواستەکانی جیاواز دەبێ لە رابردوو و لە چینەکانی‌تر؛ کولتووری ئەم چینە پێویستی بە خوێندنی ئاکادیمیک و رێژەیەکی زیاتری ئازادیی تاکی و کۆیی و هەروەها بەشداریی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەیە. ئەم خەسڵەتانە کەشێک دروست دەکەن کە هەڵسوکەوتی دەوڵەت دەکەوێتە ژێر چاودێرییەکی هەمیشەییەوە و بە کەڵکوەرگرتن لە میدیا و تەکنۆلۆژیای نوێی پێوەندایەتی هیچ رووداو و دیاردەیەک ناشاردرێتەوە، کۆنترۆڵ و چاودێری لە بونیادە زۆر گرنگەکانی هەرچەشنە حکوومەتێکی دیمۆکراتیکە و ئەمەش مانای داواکردنی رەوت و سیاسەتی بەشدارییانە و دیمۆکراتیک لەلایەن چینی مامناوەندییەوە. بەها و خواستەکانی چینی مامناوەندی لە رێی سیاسەتی میانەڕەوانە و حیزبی میانەڕەوەوە دێتە دی و لێرەوە رادیکاڵیزم لە کۆمەڵگادا کەمڕەنگ ئەبێتەوە کە زەمینەیەکی باش بۆ دروستبوونی سیاسەتی تەمەندرێژ و گەشەی جێگیر و بەسەقام دروست ئەبێت. بەپێی چەندین توێژینەوەی جیهانی هەرچی رێژە و بارستای چینی مامناوەندی بەرفراوانتر بێتەوە شانسی بەدیمۆکراسیبوون گەورەتر ئەبێتەوە، لە کۆمەڵگایەکدا کە چینی مامناوەندی چینی هێژمۆنە ریفۆرمی دامەزراوەیی (institutional reforms)، بەرنامەی تەندروستی، فێرکاری، بەشداریی سیاسی و دەسەڵاتداریی گونجاو فراوانتر ئەبێتەوە و رێژەی گەندەڵی دائەبەزێ، ئەم زانیارییانە لە رێی گەلێ توێژینەوەی زانستی و باوەڕپێکراوەوە پشتڕاست کراوەتەوە.

گەشە هەندێ بنەمای نەگۆڕی هەیە وەک زانست، تەکنۆلۆژیا، یەکگرتوویی و کۆدەنگیی دەستەبژێران و باڵادەستیی یاسا کە هەر ئەم بنەمایانە قووڵترین گۆڕان لە کۆمەڵگادا دروست ئەکەن. ئەڵبەت سەرچەشن و شێوەکانی گەشەپێدان لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەک و لە زەمەنێکەوە بۆ زەمەنێکی‌تر جیاوازە، بەڵام شێوازی کارکردنی ئەم پرۆسەیە لە هەموو دونیادا چونیەک و لەسەر یەک لۆژیکی تاقانەیە کە بریتییە لە پێشکەوتن و نۆژەنبوونەوەی کۆمەڵگا و بەدیهێنانی ژیانێکی ئاسوودەتر بۆ هاووڵاتییان. هەر بۆیە لە رووبەرە سیاسییەکەیدا دەشێت دیمۆکراسی یەکێک لە بەرهەمەکانی بێت، ئەگەرچی دەوڵەت یا لایەنی گەشەخواز ئاوا ئامانجێکیشی نەبێت.

ئەگەر ئاوڕێک لەو خوێندنەوە زانستییانە بدەینەوە کە ویستوویانە خەسارناسیی مێژووی ئێران بکەن و بزانن بۆچی کۆمەڵگای ئێران نەیتوانیوە بەو شێوەی شیاوە بە بەختەوەری و پێشکەوتن بگات، تێدەگەین کە یەکەم رێگەچارەی هەموو ئەو خەسارانە لە دووتوێی پرۆسەی «گەشە»دا پێناسە ئەکرێ. موحەممەد عەلی هومایون کاتوزیان لە دەستەواژەی وەک «کۆمەڵگای کورتخایەن» و «کۆمەڵگای هەڵشکاو»[ii] بۆ پێناسەکردنی ئەم کۆمەڵگایە کەڵک وەرئەگرێ و پێی وایە «دژایەتیی دەوڵەت و میللەت» بۆتە هۆی ئەوەی خەڵکی ئێران زۆر لەسەر پلان و ئامانجەکان پێداگر نەبن و بزاڤە کۆمەڵایەتییەکان هەناسەکورت و کەمتەمەن بن. لە ئێراندا هیچ بزووتنەوەیەک نەیتوانیوە تا دواخاڵ و ساتەوەختی ئەنجام درێژە بە کار بدات و هەمیشە بە نیوەکاری وازی هێناوە. بە دەیان حکوومەت و دەوڵەتی داخراو رووخێنراون کەچی سەرلەنوێ حکوومەتێکی داخراوی‌تر جڵەوی دەسەڵاتی گرتۆتەوە دەست و بەم چەشنە لە سیکلێکی تەلیسمکراودا دیسپۆتیزم و دیکتاتۆری هەمیشە هاتۆتەوە بەرهەم. مەحموود سەریعولقەلەم لەسەر «کولتووری سیاسی» چڕ ئەبێتەوە و ئەڵێت کۆمەڵگای ئێران هەڵگری کولتووری کاری کۆیی نییە و هاووڵاتییان بە شێوەیەکی بەربڵاو ئەتۆمیزە و دوور لەیەک بوونەتەوە. ئەو ئەڵێ ژێنی (تفرد) و تاکخوازی   ـ ئەم وشەیە لەگەڵ تاکگەرایی بە مانای ئەندیڤیدڤاڵیزم جیاوازیی هەیە ـ لای ئێرانییەکان هێند بەهێزە ئیجازەی رێکەوتنی دەستەجەمعی لەسەر ئامانج و خولیای کۆیی نادات و هەر بۆیە هێشتا ئێران نەبۆتە «وڵات» لە مانا تەواوەکەیدا، چونکوو هێشتا خەڵکی ئێران نەبوونەتە خاوەن بۆچوونێکی هاوبەش لەسەر چەمکی بەرژەوەندیی نەتەوەیی. سەید جەواد تەباتەبایی پێی وایە رۆشنبیرانی ئێرانی نەبوونەتە خاوەن تێگەییشتنی تەواو یا باش لە زانست و بەتایبەت نەیانتوانیوە «بونیاد» و بنەماکان بناسن. هەر بۆیە ئەو ئەندێشەیەی لە رۆژئاواوە گوازراوەتەوە بۆ ئێران سەقەت و ناتەواوە و بە جۆرێک لە جۆرەکان بیرکردنەوە و ئەندێشە دەبێتە کارێکی نەکردە و مەحاڵ. ئەو بەتایبەت ئاماژە بە فەلسەفە و زانستی سیاسەت ئەکات کە تا ئێستاش بونیاد و بنەماکانی لای رۆشنبیرانی ئێرانی نادیار ماوەتەوە و لێرەوە کۆمەڵگای ئێران نەیتوانیوە سیستەمێکی گونجاو لەگەڵ داخوازییەکان و هەروەها لەگەڵ سەردەمدا بێنێتە دی. ئابووریزانانی وەک مووسا غەنی‌نژاد و موحەممەد تەبیبییان ئەڵێن تا ئێستا بازاڕێکی یەکگرتوو، سەرانسەری و هەمەلایەنە لە ئێراندا نەهاتۆتە دی، هەر بۆیە هیچ گرێدراوییەک لە نێوان بەرژەوەندییەکانی خەڵکی ناوچە جیاجیاکانی ئێراندا دروست نەبووە و بەم پێیە خەڵک ناتوانن لەسەر بنەمای ئەو بەرژەوەندییانە رێکەوتنێکی کۆیی و کۆمەڵایەتی بکەن. لەلایەکی‌ترەوە بەشی زۆری ئابووری لە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتدا ماوەتەوە و کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەی سەرمایە و داهاتی وڵات لەلایەن دەوڵەتەوە مانای ئەوەی ئەتوانێ چۆنی پێ خۆشە ئاوا لەگەڵ کۆمەڵگادا مامەڵە بکات و چونکوو داهاتەکەی بە سەربەخۆ لە خەڵک کۆ ئەکاتەوە مل بۆ داخوازییە دیمۆکراتیکەکان شل ناکات.[iii]

ئەگەر کەمێک بە وردی بیر لەم پاتۆلۆژییانە بکەینەوە تێدەگەین مۆدێڕنیزاسیۆن و گەشەی واقیعی دەشێت جارەسەری هەموویان بێت؛ دژایەتیی نێوان دەوڵەت و میللەت لە رێی دامەزراندنی دەوڵەتێکی دیمۆکرات و یاساخوازەوە لەناو ئەچێ کە ئەمەش پێویستی بە دامەزراندنی رێکخراوە مەدەنی و پیشەییەکان و حیزبە سیاسییەکان هەیە، واتە گەشەی سیاسی و رێکخراوەیی دەبێتە چارەسەر بۆ رزگاربوون لە کۆمەڵگای کورتخایەن و هەڵشکاو. یان کولتووری سیاسیی ئەتۆمیزە لە رێی فێرکاریی مۆدێڕن و هەمان گەشەی کولتووری و سیاسییەوە ئەگۆڕدرێ بۆ کولتوورێکی سیاسی کە جەخت لەسەر زەروورەتی کاری کۆیی دەکات. نەناسینی بونیادە فیکرییەکانی رۆژئاوا لە رێی ئاکادیمیای ئازاد و پێشکەوتوو و هەروەها وەرگێڕانی سیستماتیکی دەقە ئەسڵییەکانەوە چارەسەر دەبێ، لە زانکۆ و ئاکادیمییەکدا کە بیانەوێ پرۆسەی بەئیسلامیکردنەوەی زانستەکان ئەنجام بدەن هیچ هیوایەک بۆ تێگەییشتن لە بونیادەکانی ئەندێشە نامێنێتەوە و ئەم کارە پێویستی بە ئازادیی بیرکردنەوە و بڵاوکردنەوە هەیە کە ئەوەش دیسان گرێدراوی دەوڵەت و سیستەمی فێرکاریی مۆدێڕن و کراوەیە. دروستکردنی بازاڕی ئازاد و کەمکردنەوەی رۆڵی دەوڵەت لە ئابووریدا لە رێی چاکسازیی ئابووری و بە نادەوڵەتیکردن و بەهێزکردنەوەی کەرتی تایبەتەوە دێتەدی و… وەک دیارە ئەگەر گەشە و مۆدێڕنیزاسیۆن نەتوانێ چارەسەری تەواو بۆ ئەم کێشانە بێ بێگومان زەمینە و دەرفەتی چارەسەرکردنیان خۆش دەکات.

ئەو كێشانە كەم تا زۆر كێشەی كۆمەڵگای كوردستانیشن؛ بەردەوامنەبوونی جەماوەری لەسەر داواكردنی خواستەكان لە مێژووی ئێمەیشدا زۆر پڕڕەنگە، تەنانەت پارچەكانی‌تری كوردستان لە ئێمە زیاتر لەسەر درێژەدانی بزووتنەوەی سیاسیی كوردی پێداگرییان كردووە. یان ناوچەگەرایی و نەبوونی شوناسێكی مەزنی نەتەوەیی و سەرتربوونی شوناسی عەشیرەیی و شاری و بنەماڵەیی لە شوناسی نەتەوەیی كە بۆتە هۆی شپرزەیی و لێكدووركەوتنەوەی خەڵكی كوردستان بەپێی مەزهەب و زاراوە و شار و… ئاستی تێگەییشتنی رۆشنبیرانی كورد لە بونیادە فكرییەكانی دونیای نوێ‌ ئەگەر لە فارسەكان كەمتر نەبێ‌ بێگومان فرەتر نییە! هەروەها نەبوونی بازاڕی یەكگرتوو و بازاڕی ئازاد و لاوازبوون یاخود هەر نەبوونی كەرتی تایبەت لە خەسڵەتە ئاشكراكانی ئابووریی كوردستانە. ئەگەر سبەینێ‌ بتوانین دەوڵەتێكی فیدراڵ یا تەنانەت سەربەخۆیش دابمەزرێنین ئەم كێشانە و بە سەدان كێشەی دیكە بەرۆكی ئەم كۆمەڵگایە بەرنادەن و ناهێڵن ئازادی و بەختەوەری و دیمۆكراسی سەقامگیر بێت. لە كۆمەڵگایەكدا كە ژنان هێشتا بە نامووسی پیاوان حسێب ئەكرێن و پیاوسالاری لە دار و دیواری ئەبارێ‌، ئایا ئەتوانین هەموو وزەی خۆمان تەنیا بۆ گەیشتن بە مەبەستێكی سیاسی تەرخان بكەین و بڵێین با شتەكانی‌تر بمێنێتەوە بۆ دوای ئەوە؟! من ناڵێم واز لە سیاسەت یا كاری سیاسی بهێنین، بەپێچەوانەوە ئەڵێم ئەبێ‌ روانگەی خۆمان بۆ سیاسەت بگۆڕین و وا نەزانین سیاسەت مانای دژایەتیكردنی دەوڵەتێك و هیچی‌تر. ئایا سیاسەت ئەوەیە هەموو بوونی خۆمان ببەستینەوە بە رووخانی كۆماری ئیسلامییەوە و بڵێین تا ئەو حكوومەتە نەڕووخێ‌ هیچی‌تر ناكەین؟ یا تەنانەت بڵێین كاری رەسمی و ئاشكرای سیاسی حەرامە و هەرجۆرە بەشداری كردنێك شەرعییەتدانە بە حكوومەت و ئەمەش خەیانەت نەبێ هیچی‌تر نییە؟!

من ئەڵێم رەوتی گەشە و مۆدیڕنیزاسیۆنی ئێران لە خزمەت بەرجستەبوونەوە و چارەسەركردنی كێشەی كورددایە، بە مەرجێك پیاچوونەوە بە خۆماندا بكەین و بەشدارییەكی چالاكانەمان لە بەستێنی گشتیی ئێراندا هەبێت. هەربۆیە پێویستە هەوڵ بدەین دەوڵەتێك بێتە سەركار كە گەشەخواز بێ و بیهەوێ‌ لەگەڵ كۆمەڵگای نێونەتەوەییدا بژی و شەڕی دونیا نەكات. زۆرجار وائەزانین ئەگەر گەمارۆ بخرێتە سەر ئێران و ئابوورییەكەی توشی هەڵشكان و داڕووخان بێت لە بەرژەوەندیی ئێمەدایە، چونكوو حكوومەت لاواز ئەبێ‌. ئیتر بیر لەوە ناكەینەوە كە خەڵكی هەژار تا كەڵكەڵەی ئاسایش و نانیان هەبێ قەت بیر لە ئازادی و سیاسەت ناكەنەوە. لە هەموو جیهاندا خەڵك سەرەتا ئەیانەوێ‌ گیانیان پارێزراو بێ و بژێوی ژیان و نانی خواردنیان هەبێ، بەبێ‌ ئەم دوو شتە هیچ شتێكی‌تریان ناوێ‌، ئەگەر لەوانە دڵنیا بوونەوە ئینجا داوای ئازادی و ژیانی ئاسوودە ئەكەن. وانەزانین ناڕەزایەتیی هەژاران و برسییان شۆڕشێكی ئاوەژووكەری بێچەندوچوونی لێ‌ ئەكەوێتەوە، دەشێت تەسلیمبوون و سواڵكەریكردنی حكوومەتیشی لێ‌ بكەوێتەوە! لە وڵاتی هەژار و گەشەنەسەندوودا پێكهاتی كۆمەڵگا پێكهاتێكی جەماوەرییانە (mass society) و بێ‌فۆرمە، واتە جێگە و رۆڵی تاكەكان دیاری نەكراوە و هیچ هەڵوێستێكی هەمیشەیی و بۆچوونێکی پتەو بوونی نیبە. دەشێت بۆچوونی جەماوەر لە ماوەیەكی زۆر كورتی چەند رۆژەدا زەوی تا ئاسمان گۆڕانی بەسەردابێ، پێوەری نەگۆڕ و قبووڵكراو بۆ بڕیارگرتن و هەڵبژاردنی هەڵوێست یا هەر نییە یاخود گەلێ كاڵ و كرچە. بەڵام لە وڵاتی دەوڵەمەند و پەرەسەندوودا پێكهاتی كۆمەڵگا لە رێی دابەشبوونی رۆڵە كۆمەڵایەتییەكان و دامەزراوە و رێكخراوە پیشەیی و مەدەنییەكان و هەروەها حیزبە سیاسییەكانەوە بە تەواوی نەخشەكێش كراوە و زۆرینەی خەڵك لەسەر بنەمای پێوەرە نەگۆڕەكانیان بڕیار ئەدەن و هەڵوێست وەرئەگرن. كۆمەڵگای جەماوەری دەبێتە مەیدانی تەڕاتێنی پۆپۆلیستەكان بەڵام كۆمەڵگای پێكهاتمەند سیاسەتمەداران و كارگێڕانی پرۆفیشناڵ بەرهەم ئەهێنێ. پێكهاتمەندكردنی (To institute) كۆمەڵگا بەرهەمی بێچەندوچوونی گەشە و مۆدێڕنیزاسیۆنە؛ پێشكەوتنی ئابووری، بەرزبوونەوەی ئاستی خوێنەواری، دامەزراندنی رێکخراوە مۆدێڕن و مەدەنییەكان، بەهرەمەندبوون لە تەكنۆلۆژیای نوێ‌، دروستكردنی تۆڕی گواستنەوەی سەرانسەری و بەربڵاو و… رێگە و میكانیزمی پەڕینەوە لە كۆمەڵگای جەماوەرییەوە بۆ کۆمەڵگای پێكهاتەمەند نەخشەكێش ئەكەن. كۆمەڵگایەك كە فریوی پۆپۆلیستەكان ناخوات و بە ئاسانی واز لە داواكاری و مافەكانی ناهێنێ، كۆمەڵگایەك كە چاوەدێریی بێ‌بڕانەوەی حكوومەت ئەكات و ناهێڵێ‌ دەوڵەت بە كەیفی خۆی بجووڵێتەوە و خەڵك پشتگوێ‌ بخات. كۆمەڵگایەك تیایدا خەڵك هاووڵاتین (citizen) نەك رەعیەت و تەنیا ئەركیان (duty) لەسەرشان نییە بەڵكوو خاوەن مافیشن (right). تاك وەك خۆی هەڵگری بەها و مافە و پێویست نییە حەتمەن ئەندامی كۆمەڵێك بێت تاكوو مافی پێ بدرێت. بێگومان تەنانەت ئەگەر وڵاتی سەربەخۆی كوردستانیش دابمەزرێنین ئەبێ‌ كۆمەڵگاكەمان بگۆڕین بۆ كۆمەڵگایەكی پێكهاتمەندی مۆدێرن، چ باشتر لە پۆتانسیەلی پرۆسەی گەشەپێدانی ئێران بە ئاراستەی گۆڕینی كۆمەڵگای كوردستان كەڵك وەربگرین و بەشێك لە كێشە كۆمەڵایەتییەكانمان چارەسەر بكەین. بەم شێوەیە هەم بەرەو گەشە و مۆدێڕنیزاسیۆن هەنگاومان ناوە و هەم كۆمەڵگای گەشەسەندوو یا روو لە گەشەمان سوورتر و پێداگرتر ئەبێ‌ لەسەر بزووتنەوە و مافەكانی خۆی.

ئێران دیمۆكراسییەكی تەواو نییە بەڵام نادیمۆكراسییەكی تەواویش نییە، جۆرێك نیوە دیمۆكراسییە و پێدەچێ‌ لە داهاتوودا هەم ئەم سیستمەی ئێستا بێتە دیمۆكراسییەكی راستەقینە و ستاندارد. رەنگە كەسانێك بڵێن ئیسلام و دیمۆكراسی پێكەوە ناگونجێن یاخود بڵێن ویلایەتی فەقیهـ و دیمۆكراسی؟! دیمۆكراسی وەك چۆن لەگەڵ مەسیحییەتدا گونجاوە دەشێت لەگەڵ ئیسلامیشدا بگونجێ، گرنگ جۆری تەفسیركردن و گونجاندنی رێسا ئیسلامییەكانە لەگەڵ دونیای نوێدا. لەولاشەوە، خودی تیۆریی ویلایەتی فەقیهـ، وەك سەعید حەجاریان شی كردۆتەوە، هەنگاوێكە بەرەو سێكۆلاریزە كردنی (عورفیكردنەوەی) سیاسەتی ئیسلامی. دەرهێنانی تیۆرییەكی سیاسی لەناو فیقهی ئیسلامی و رازاندنەوەی بە سیما و جلوبەرگی دەوڵەتی مۆدێڕن (وەك هەڵبژاردن، یاسای بنچینەیی، ریفرادۆم، پەرلەمان، حیزب، جیاكردنەوەی دەزگا و دەسەڵاتەكان لە یەكتر و…) وازهێنانە لە تیۆریی سواوی خەلافەتی ئیسلامی و قبووڵكردنی پێداویستییەكان و واقیعی دونیای نوێیە. ئالێرەدا ئەبێ‌ زیاتر لۆژیكی تیۆرییەكە لەبەرچاو بگرین نەك رواڵەت و دەركەوتەكەی؛ بە رواڵەت كەسایەتییەكی دینی بە شێوەی خەلیفەكانی سەرەتای ئیسلام كۆنترۆڵی هەموو شت ئەكات و یاساكانیش بەپێی شەریعەتی ئیسلام دەنووسرێتەوە، بەڵام لە راستیدا و بە كردەوە حكوومەتی ئیسلامی بە هەموو بوونیەوە قبووڵی ئەوەی كردووە كە لە جیهانی نوێدا چیدی ناتوانێ‌ وەك دونیای كۆن حكوومەت بكا و ئەبێ‌ میتۆد و لۆژیكی دونیای مۆدێڕن قبووڵ بكات. نەفسی ئەم قبووڵكردنە وا دەكات دواجار هەر شتێك بێتە رێگر لە بەردەم «مەسڵەحەت»ی حكوومەتكردندا بەپێی هەمان ئەو لۆژیكە لابچێ‌ و نەمێنێ، چ حاكم بیەوێ‌ و چ نەیهەوێ. گۆڕینی «حكوومەتی ئیسلامی» بۆ «كۆماری ئیسلامی» بە مانای چوونە نێو رووبەری سێكۆلاریزمە و تیۆریی ویلایەتی فەقیهی پشتبەستوو بە پەرلمان و كۆماریخوازی و یاسایەكی بنچینەیی كە جیایە لە قورئان، دەقاودەق هەوڵدانە بۆ گونجاندنی ئیسلام لەگەڵ زەروورەتەكانی دەسەڵاتداریی مۆدێڕندا.[iv] كەوابوو گومان خستنەسەر مومكینبوونی دیمۆكراسی لە وڵات و دەوڵەتی ئیسلامیدا بۆچوونێكی زاتگەرایانەیە (essentialistic) و بونیادێكی تیۆریكی راستەقینە و پتەوی نییە.

بەم پێیە بەشداریكردنی ئێمەی كورد لە پرۆسە رەسمییەكانی سیاسەتی ئێراندا ئەبێتە هۆی كەوتنەوەی دوو ئاكامی گرنگی پێكەوە گرێدراو: بە ئاستی یەكەم كوردستان دەبێتە كەتالیزۆر و بە لەبەرچاوگرتنی پۆتانسیەلی بەرچاو و مێژووی درێژی بزووتنەوەی كۆمەڵایەتیی كوردستان رەوتی گەشە و لەوێوە دیمۆكراتیزاسیۆنی ئێران گەڵێ‌ خێراتر و بەسەقامتر ئەبێتەوە، بە ئاستی دووهەم و لەژێر كاریگەریی ئەو گەشەونەشەیەدا ماف و داخوازییەكانی ئێمەیش لەم دۆخە مەییو و راوەستاوە رزگار دەبێ‌ و دەرفەتی بەدیهێنانیان هەموارتر و فراوانتر دەبێتەوە. بیرمان نەچێ‌ دیمۆكراسی میتۆدە نەك ئایدیۆلۆژیا و ئەگەر تاقە بەرهەمی گەشە و مۆدیڕنیزاسیۆنی ئێران سەقامگیركردن و گەرەنتیكردنی هەڵبژاردنی ئازاد وەک یەكێك لە بونیادەكانی دیمۆكراسی بێت، ئەوسا هەمان سندووقی دەنگدان ئەبێتە میكانیزمی «كوردایەتی».

پێناسەكردنەوەی كێشەی كورد لە چوارچێوەی تیۆرییەكانی گەشە و رەوتی گەشەسەندنی ئێراندا هەندێ‌ رێگای تازەمان لە بەردەمدا ئەكاتەوە و ناچارمان ئەكات لەم پاسیڤبوونەی ئێستامان دوور بكەوینەوە و گیانێكی نوێ‌ بە بەر بزووتنەوەی كۆمەڵایەتیماندا بكەینەوە. بەتایبەت لە دۆخی ئەمڕۆی ئێراندا كە دوای هەشت ساڵ داخرانی سیاسی و كاولكردنی ژێرخانە ئابووری و بۆرۆكراتیك و كولتوورییەكان، هەڵبژاردنی یازدەهەمی سەركۆماری بوو بە میكانیزمی گەڕانەوەی هێزە گۆڕانخوازەكان و تێكنۆكراتە گەشەخوازەكان. پێویستە ئەزموونەكانی سەردەمی دەوڵەتی ریفۆرم بكەینە چرایەك و لەبەر رۆشناییی ئەو چرایەدا دەست بدەینە کۆمەڵە كردەیەكی سیاسی و كۆمەڵایەتیی تازە و ئاشكرا و رەنگی خۆمان لەم قۆناغە نوێیە بدەین. نابێ‌ فەزای نوێی ئێران لە ئێمە بێبەش بێ‌، ئەبێ‌ لانیكەم بەقەدەر قورساییی خۆمان بەشداری لە پرۆسە و پرۆژەكاندا بكەین و كۆمەڵگایەكی پێكهاتمەند پێك بهێنین.

ئەگەرچی بە بەراورد لەگەڵ ناوچەكانی‌تری ئێراندا كوردستان سترۆكتۆرێكی پێكهاتمەندتر و تا رادەیەك حیزبییانەی هەیە بەڵام هێشتا زۆر دوورین لەوەی بڵێین كۆمەڵگای ئێمە «جەماوەری» نییە. ئەڵبەت گرێدراویی خەڵك بە حیزبەكانەوە لە چەند بەشێكی كوردستاندا قەتیس ماوە و هەندێ بەشی كوردستان زۆر نامۆن بەو حیزبانە، لەلایەكی‌تروە دووركەوتنەوەی حیزبەكان لە كۆمەڵگا ـ وەك پێشتر ئاماژەم پێكرد ـ گرێدراویی ئۆرگانیكی خەڵكی گۆڕیوە بۆ خۆشەویستییەكی سۆزەكی و ناڕێكخراو. ئەوەشمان بیر نەچێ‌ كە سروشتی شۆڕشگێڕانە و چەكدارانەی ئەوان ئیجازە نادات تێكەڵ بە هەندێ‌ رووبەری كاری مەدەنی و كولتوری بن. بەگشتی نابێ‌ وابزانین بە بوونی ئەو حیزبانە كۆمەڵگایەكی فۆرمدار و پێكهاتمەند و رێكخراومان هەیە و پێویستمان بە هیچ‌جۆرە رێكخستنێكی‌تر نییە. بەپێچەوانەوە پێكهێنانی گوتار و بزووتنەوەی كۆمەڵایەتی پێویستی بە ئۆرگانیزاسیۆنی كۆمەڵگا هەیە و ئەبێ‌ فرەڕەنگی و فرەدەنگییەكان لە دووتوێی رێكخراوگەلی جۆراوجۆردا نەخشەكێش بكەین. واتە هەر پیشە و گروپ و كۆمەڵێك رێكخراوی تایبەت بە خۆی دابمەزرێنێ و لە رێی ئەو رێكخراوانەوە بەدوای داخوازییەكانیدا بچێ. ئەبێ‌ ئەوەندە رێكخراو دروست بكەین كە هیچ چین و توێژ و پیشە و لایەنێك بێ‌ رێكخراو و ناڕێكخراو نەمێنێتەوە، لێرەوە ئەتوانین بە هەندێ‌ رێگای تایبەتدا پێوەندییەكی چڕوپڕیش لە نێوان ئەو هەموو رێكخراوەدا دروست بكەین. بۆ وێنە ئەتوانین بۆ هەر شارێك رێكخراوێكی گەورەتر دروست بكەین كە تیایدا نوێنەرانی رێكخراوە بچووكەكان كۆ ببنەوە و وتووێژ بكەن. ئینجا ئاوا رێكخراوێكیش بۆ پارێزگاكان دابمەزرێنین و نوێنەرانی هەڵبژێردراوی رێكخراوە مەدەنییەكانی شارەكان ببنە ئەندامی ئەو رێكخراوەیە و لە رێی دیالۆگی بەردەوام و چاودێری و خەسارناسیی هەمیشەییەوە ستراتیژ و بەرنامەی یەكگرتوو بۆ رەوتی چالاكییەكان دیاری بكەن، دواجار ئەم هیرارشییەتە دەشێت درێژ بێتەوە بۆ كۆی پارێزگا كوردنشینەكان كە ئەمەش مانای پێكهێنانی گوتار و شوناسی یەكگرتووی كوردی بۆ خەڵكی كوردستان بە هەموو توێژ و مەزهەب و زاراوە جیاوازەكانیەوە. بە واتایەكی سادە ئەبێ‌ رێكخراوسازی و رێكخستن (organization) ببێتە ستراتیژ و بەرنامەی سەرەكیمان.

بەڵام نابێ‌ لە هەندێ‌ ئەگەری خەسارئامێزیش غافڵ بین؛ ئەم رێكخراوانە ئەبێ‌ تا سەر و بە تەواوی سەربەخۆ و تەنیا پشبەستوو بە ئەندام و بەڕێوەبەرەکانی خۆیان بن. مخابن لە سەردەمی دەوڵەتی خاتەمیدا تا رێكخراوێک دائەمەزرا حیزبەکان یەکسەر هەوڵیان ئەدا لایەنگرانی خۆیان بنێرنە ناویەوە و بۆ لای خۆیانی رابکێشن، واتە قاییل بەوە نەبوون رێکخراوێک دروست بێت سەربەخۆ بێ و لایەنگری ئەوان نەبێ. ئەمە دەبووە هۆی سێ کێشەی گەورە؛ لەلایەکەوە سەربەخۆیی ئەو رێکخراوانە کە زەروورەتێکی حاشاهەڵنەگرە زەوت ئەکرا، لەلایەکی‌ترەوە لە نێوان لایەنگرانی حیزبەکاندا دەبووە شەڕ و ململانێ لەسەر ئەوەی رێکخراوەکە بچێتە ژێر سێبەری کامیانەوە، دواجار سەرچاوە ئەمنییەتییەکان و بەتایبەت ئیدارەی ئیتڵاعات کە هەمیشە لە کەمیندان باشترین بیانوویان بۆ سەرکوتکردن و داخستنی رێکخراوەکان دەست ئەکەوت و بە بیانووی ئەوەی ئەمانە سەر بە دوژمنانی نیزام و (ضدانقلاب)ن بەریان بە کارەکانیان ئەگرت. بەم شێوەیە رێکخراوێک کە بە هەزار زەحمەت و بە زۆری لەلایەن کۆمەڵە خوێندکارێک یا دەستەیەک لە لاوانەوە دامەزرابوو بەرلەوەی کردەیەکی ئەوتۆ ئەنجام بدات بەسەر سکەوە ئەچوو و دائەخرا. پێویستە حیزبەکان واز لە میتۆدی داگیرکردن و (مصادره به مطلوب) بهێنن و ئیجازە بدەن رێکخراوەکان رەوتی سروشتی و سەربەخۆی خۆیان بژین. لە بنەڕەتدا وابەستەبوونی دامەزراوەیەکی مەدەنی یا پیشەیی بە حیزبێکی شۆڕشگێڕی چەکدار دژایەتیی لەگەڵ پێناسەی کاری مەدەنیدا هەیە و وەها رێکخراوێک ئیتر ناوی دامەزراوەی مەدەنی نییە، بەڵکوو دەبێتە بەشێک لە رێکخستنی ئەو حیزبە. رێکخراوی لەم چەشنە بە هیچ شێوەیەک ناتوانێ ئامانجە دیاریکراو و جەوهەرییەکانی خۆی بەدی بهێنێ و وشیاری و زانیاریی کۆمەڵایەتی بە کۆمەڵگادا بڵاو بکاتەوە. کەوابوو ئەبێ حیزبەکان هەڵەکانی سەردەمی خاتەمی دووبارە نەکەنەوە و رێز لە سەربەخۆیی دامەزراوە رەسمییە مەدەنییەکان و سروشتی چالاکیی مەدەنی بگرن.

لە ئاستێکی بەرزتردا دامەزراندنی حیزبێکی سیاسیی رەسمی و یاسایی هەم دەبێتە هۆی قووڵبوونەوەی گوتاری بزووتنەوەی کوردستان و هەم سیستماتیکبوونەوە و ئۆرگانیزاسیۆنی چالاکیی سیاسیی لێ ئەکەوێتەوە. ئێمە ئەبێ بتوانین مینبەرێکی رەسمی بۆ داواکردنی داواکارییەکان و خستنەگەڕی دیالۆگی سیاسی لە نێوان خۆمان و دەسەڵات و هەروەها خۆمان و لایەنە سیاسییەکان و رای گشتیی ئێراندا دروست بکەین. لەدوای وتووێژەکانی سەرەتای شۆڕشەوە تا ئێستا هیچ وتووێژ و دیالۆگێکی سیستماتیک و رەسمی لە نێوان کوردستان و دەسەڵاتدا رووی نەداوە. ئەگەر بەشێک لە هۆکارەکانی ئەم نەبوونە بگەڕێتەوە بۆ نەویستن و بێ مەیلیی حکوومەت بێگومان بەشێکی گەورەیشی دەگەڕێتەوە بۆ ئامادەنەبوونی ئێمە و نەبوونی رێکخراوێکی ئاشکرای رەسمی کە بتوانێ نوێنەرایەتیی کۆمەڵگای کوردستان بکات. لەم بارەیەوە ئەزموونی دوور و درێژی باکووری کوردستان ئەتوانێ یارمەتیدەرێکی گەورە بێت کە سەرەڕای گوشارەکانی دەوڵەت هەمیشە هەوڵیان داوە حیزبێکی سیاسیی رەسمییان هەبێ ـ ئەڵبەت لە جیاوازییەکانی سیستەم و سیاسەتی ئێران و تورکیا غافڵ نیم بەڵام لانیکەم لە سەردەمی خاتەمیدا ئەمانتوانی ئاوا حیزبێک دابمەزرێنین و پێدەچێ لە سەردەمی رۆحانیشدا دیسان ئاوا دەرفەتێک بەدەست بهێنینەوە. دامەزراندنی حیزبی رەسمی پێویستی بەوەیە روانگەی ئایدیۆلۆژیک وەلا بنێین و کۆدەنگییەک لە نێوان دەستەبژێرانی کوردستاندا پێک بهێنین، لە تورکیادا کەمالیزم لە بنەڕەتدا قاییل بەوە نەبوو خەڵکانێک بە ناوی کورد بوونیان هەیە بەڵام دەستەبژێرانی باکوور نەیانوت کاری یاسایی و رەسمی بە مانای ئەوەیە کە دان بە ئەندێشەی کەمالیستیدا ئەنێین و ئەمەش مانای قبووڵکردنی نەبوونی کورد و هەر بۆیە کاری رەسمی حەرامە و نابێ بیکەین. ئێستا ئەبینین هەر لە ناو ئەو سیستەمە کەمالیستییەدا نەتەنیا دان بە شوناسی جیاوازی کورددا نراوە بەڵکوو تێلەڤیزیۆن و رادیۆ و میدیا و چاپەمەنیی رەسمی بە زمانی کوردی دامەزراوە و تەنانەت حیزبە چەکدارەکەیش بە رەسمی ناسراوە و وتووێژی ئاشتیی لەگەڵدا ئەکرێ. بەڵام لە ئێراندا قەت نکۆڵی لە بوون و شوناسی کورد نەکراوە و هیچ‌کات وەک کوردی ئێراق و تورکیا ژینۆساید نەکراوین، تەنانەت لە یاسای بنچینەییدا خوێندن و نووسین و فێرکاری بە زمانی جیا لە فارسی بە رەسمی ناسراوە (مادەی ١٥) ئەی بۆ ئێمە نەتوانین لە ناو ئەم سیستەم و حکوومەتەدا کاری یاسایی و رەسمیی سیاسی ئەنجام بدەین؟ لە دوورەوە وەستان و هاوارکردن کە ئیجازەمان پێ نادەن وەڵامێکی دروست نییە، سەرەتا خۆمان ئیجازەی بزووتن بو خۆمان بدەین و هەنگاوێک هەڵبگرین، بە دڵنیاییەوە تا چەند هەنگاوەکەمان پتەو و قورس بێ بە هەمان ئەندازە حکوومەت حسێبمان لەسەر ئەکا و ناچار ئەبێ رێگەی کارکردنمان پێ بدات.

بەشێکی دیکەی رەوتی بەڕەسمیکردنەوەی چالاکی و کردەی کۆمەڵایەتیمان بە کۆڵانی دیالۆگی کورد و فارسدا تێئەپەڕێ. پێویستە دیالۆگێکی هەمەلایەنەی سیستماتیک لە هەموو ئاستێکدا لە نێوان کۆمەڵگای کوردستان و کۆمەڵگای فارس و ئێراندا دروست بکرێ؛ ئەبێ لە خەڵکی ئاساییەوە تا رووناکبیران و خوێندەوارانی زانکۆ و ئەدیب و رۆژنامەنووسانی کورد لەسەر بنەمای گوتاری نەتەوەیی لە هەمان‌کاتدا ئاشتیخوازانەی کوردستان بکەونە دیالۆگ و وتووێژەوە لەگەڵ کۆمەڵگای ئێراندا کە ئەتوانێ نەتەوەکانی‌تری وەک تورک و بەلووچ و عەرەب و…یش بگرێتەوە. چارەسەرکردنی کێشەیەکی درێژخایەنی وەک کێشەی کورد تەنیا لە رێگەی رێکەوتنێکی سیاسییەوە مومکین نییە، بێگومان ئەبێ رای گشتی و کۆمەڵگای هەردوولایش ئامادەی قبووڵکردنی ئاوا رێکەوتنێک بن. دیارە لەم کارەدا کە تا رادەیەک ئاڵۆزترە لە کارەکانی دیکە خەڵکی ئاسایی ناتوانن رۆڵێکی زۆر گەورە بگێڕن، مەگەر ئەوەی رۆشنبیران و دەستەبژێران دەسپێشخەری بکەن و کۆمەڵە هەوڵێکی جیدی، سیستماتیک و بەردەوام بخەنە گەڕ و کۆمەڵگایش بە شێوەیەکی بەربڵاو لە ئاکامەکانی ئاگادار بکەنەوە. ئەبێ رەوابوونی داواکان و سروشتی سیاسی و کۆمەڵایەتی و دژەتوندوتیژیی بزووتنەوەی کوردستان بۆ دراوسێکانمان روون بکەینەوە و فۆبیای ناڕەوا و درۆی تیرۆریستبوونی کورد پووچەڵ بکەینەوە. بیرمان نەچێ هەمیشە وتوومانە سەرەتای شۆڕشیش ئێمە هەر ئاشتیخواز بووین و توندوتیژی و شەڕ بەسەرماندا سەپێنرا. ئەم ئیدیعایە تەنیا لە رێی کردەوەی ئێستامانەوە ئەسەلمێنرێ، خستنەگەڕی دیالۆگی مەدەنی لە نێوان خۆمان و «ئەوی‌دی»دا باشترین بەڵگەیە بۆ سەلماندنی سروشتی ئاشتیخوازانە و پێشکەوتنخوازانەی «خەبات»ی کوردستان. دیالۆگ و وتووێژ پێوەندییەکی توندوتۆڵی هەیە بە پرۆسەی رێکخراوسازییەوە لە کوردستاندا، دواجار دیالۆگی سیستماتیک تەنیا بە رێگەی دامەزراوەکاندا مومکین دەبێت و هەوڵی تاک تاک و جارناجار سوودێکی ئەوتۆی بەدواوە نابێ. نەریتی دیالۆگ لەهەمان‌کاتدا مەرجێکی سەرەکیی دامەزران و چەسپاندنی (institutionalization) دیمۆکراسییە، رۆنانی دیمۆکراسی وەک سیستەمێکی سیاسی و شێوازی بەڕێوەبردنی دەوڵەت تەنیا بە مەرجێک سەرکەوتوو ئەبێ کە کولتووری دیمۆکراتیک لە کۆمەڵگادا بچەسپێ کە وتووێژ و دیالۆگ لە بونیادە سەرەکییەکانی نەریت و کولتووری دیمۆکراتیکە. لەم رووەوە پێکهێنانی دیالۆگی کورد ـ فارس نەتەنیا لە ئاگادارکردنەوەی رای گشتیی ئێراندا بەرانبەر بە پرسی کورد دەورێکی گەورە ئەگێڕێ بەڵکوو رێگەخۆشکەری سەقامگیربوونی نەریت و کولتووری دیمۆکراتیکە لە کۆمەڵگای کوردستاندا، واتە هاوکات دوو بەرهەمی دەرەکی و ناوەکیی لێ ئەکەوێتەوە.

 

 

دوا وتە:

گوتاری نەتەوەییی کورد پێویستی بە پیاچوونەوەیە، پێویستی بەوەیە گوتاری شۆڕشگێڕانە و نهێنی تێپەڕێنین و بەرەو گوتاری مەدەنی و رەسمی و ئاشکرا هەنگاو هەڵبگرین. کۆمەڵگای ئێران و کوردستان کەم تا زۆر ژینی مەدەنییان هەڵبژاردووە و ئەگەر گوتاری نەتەوەییی کورد بەدەم ئەم گۆڕانەوە نەچێ لە رەوتی رووداوەکان دوائەکەوێ و دیسان هەلەکان و دەرفەتەکان لە کیس ئەدات. ساڵی ٨٨ ساختەکارییەکی گەورە لە هەڵبژاردندا کرا و گشتمان پێمان وابوو چیدی دەرفەتی ژینی ئاشکرا و دیمۆکراتیک نەماوەتەوە و خەڵکیش ئیدی لە هەڵبژاردندا بەشداری ناکەن، بەڵام ترس لە داهاتوویەکی نادیار وای لە خەڵک کرد ریسکی حەقخواردنێکی دووبارە قبووڵ بکەن و دیسان سندووقی دەنگدان تاقی بکەنەوە. خەڵکی ئێران بەم بەشداریکردنە وتیان کە سەرەڕای هەموو دڕدۆنگ و ساختەکارییەکان نامانەوێ دیسان ئاوەژووکردنەوە و رووخاندنی سیستەم تاقی بکەینەوە و لە بەرانبەردا هیوامان بە ریفۆرم و چاکسازیی وردە وردە و هێمن لەدەست نادەین. بەدڵنیاییەوە چالاکی و کردەی درێژخایەن و کەمهەزینە گەلێ باشترە لە چالاکییەکی پڕهەزینەی کورتخایەن.

ماندێلای مەزن ئەتوانێ سەرچەشنێکی ئایدیال بێ بۆ ئێمەی کورد؛ ئەویش وەک ئێمە هەموو جۆرەکانی چالاکی و خەباتی توندوتیژ و چەکدارانەی تاقی کردەوە، بەڵام دۆگم نەبوو و کاتێک تێگەیی کە لە زەمەنی جیاوازی دواساڵەکانی زیندانە دژوارەکەیدا ئەبێ میکانیزمێکی جیاواز و ستراتیژێکی دیکە هەڵبژێرێ، بە هەموو دوودڵی و گومانەکانەوە، نەیوت «قسەی پیاو یەکێکە» و بە بڕیارێکی مێژوویی هەم رژێمی ئاپارتایدی هەڵوەشاندەوە و هەم گەلی ئافریقای باشووری بە ژیانی یەکسان، ئاسوودە و بەختەوەرانە ئاشنا کرد. با ئێمەیش لە زەمەنێکی دیاردا واز لە هەندێ کەلـلەڕەقی بهێنین و باوەڕ بکەین کە رێگا و میکانیزمی ئێستامان پڕە لە هەڵە و تەژییە لە ساوایی و ناشارەزایی. مەگەر هەمیشە بە باڵای رەخنەدا (critic) هەڵنادەین و ناڵێین تاقەڕێگای لابردنی چەواشەکاری و هەڵەکان کەڵکوەرگرتنە لە رەخنە و رەخنەکاری؟ ئەگەر وایە با ئەم کاراکتەرە زۆر کارامە و بەکەڵکە بۆ خۆیشمان بەکار بهێنین و سوودی لێ وەربگرین، با ئاوڕێکی رەخنەییانەیش لە مێژووی خەبات و سیاسەتمان بدەینەوە و بزانین بۆچی دوای ئەم هەموو ساڵە زۆربەی هەوڵەکانمان بێئاکام بووە و بێئاکامە؟ با تێبگەین سیاسەت دونیای «هەموو یا هیچ» نییە، دونیای «حەق و ناحەق» نییە، دونیای «رەش و سپی» نییە، بەڵکوو دونیای دەسکەوتی بچووک بچووک، وردە وردە و لە هەمان کاتدا هەمیشەیی و بەردەوامە. با لە سیاسەتی ئاماتۆر و ساوای ئێستامان تێپەڕین و سیاسەتی پرۆفیشناڵ و پێشکەوتوو هەڵبژێرین.

ئەم کارانە پێویستی بە هەندێ پێش‌مەرجە: بەر لە هەر شتێک پێویستە توێژی خوێندەوار و بەتایبەت دەرچووانی زانکۆ (ئاکادیمسیەنەکان) بێنە پێشەوە و جڵەوی چالاکییەکان بگرنە دەست خۆیان، ئەوان نابێ بخرێنە کونجی ماڵەکانیانەوە و خۆیان نغرۆی نائومێدی بکەن و دواجار لەژێر زەختی ئەو نائومێدییەدا بەرەو هەندەران کۆچ بکەن و ناوخۆی کوردستان لە هێزی ئینسانی خاڵی بکەنەوە. خەمخواردن و نۆستالۆژیا بوونەتە ژەهر بۆ رۆشنبیران و خوێندەوارانی کورد، تاکەی هەر بە یادی «قارەمانی»یەکانی دوێنێوە «دۆڕاوی»یەکانی ئەوڕۆمان لەبیر بەرینەوە و سبەینێشمان بکەینە قوربانیی نائومێدییەکانمان؟! رەنگە بمانەوێ ویژدانی خۆمان ئاسوودە بکەین و لە رێی شەرمەزارکردنی حکوومەتەوە کە ناهێڵێ هیچ کارێک ئەنجام بدەین و هەروەها شەرمەزارکردنی خەڵک و کۆمەڵگاوە کە دەرکمان ناکەن و لێمان تێناگەن، بە ویژدانێکی ئاسوودەوە پاڵی لێ بدەینەوە و هیچ بەرپرسایەتییەک لە ئەستۆ نەگرین! بە رای من خەتای توێژی دەستەبژێرانە کە خەباتی کورد دابەزیوە بۆ هەندێ وردەکاری وەک ئاگرکردنەوە و دروشمنووسین لە ساڵڕۆژە حیزبی و نەتەوەییەکاندا، هاتنە مەیدانی ئەوان لیڤێڵ و ئاستی سیاسەت و بزووتنەوەی کوردستان بەرز ئەکاتەوە و نەهاتنیان تووشی ئەم دۆخە نزم و بێئەنجامەی دەکات.

هەروەها پێویستە کۆدەنگییەک لە نێوان دەستەبژێراندا لەسەر ستراتیژ و میکانیزمەکانی «خەبات»[v] دروست بکەین، واتە بگەینە هەندێ خاڵی هاوبەشی لانیکەمی (minimalistic) کە ئەمەش لە رێگای وتووێژ و دیالۆگی ناوخۆییەوە دێتە دی. واتە پێش ئەوەی دەست بدەینە دیالۆگی خۆمان و ئەویدی پێویستە لەگەڵ خۆماندا بکەوینە دیالۆگەوە و لە ناو خۆدا بگەینە «لێکگەییشتن» و «پێکگەییشتن». کاری هاوبەش پێویستی بە بۆچوونی هاوبەش هەیە و بەم پێیە و بە لەبەرچاوگرتنی رۆڵی ئاوانگاردی دەستەبژێران پێکهاتنی کۆدەنگیی دەستەبژێران زەروورەتێکی حاشاهەڵنەگر و حەتمییە.

پێشمەرجێکی‌تر پێداگری و بەردەوامبوونە لەسەر ستراتیژ و میکانیزمەکان، ئێمە بەگشتی زۆر زوو دڵسارد ئەبینەوە و لەگەڵ یەکەم لەمپەردا واز ئەهێنین، سیاسەت و کردەی کۆمەڵایەتی مەیدانی کۆڵنەدان و شێلگیربوونە نەک مەیدانی هەناسەکورتی و نائومێدی. ئەگەر بەدوای بیانوویەکەوە بۆ ئاشبەتاڵ و وازهێنان بین بەدڵنیاییەوە ئەو جۆرە بیانووانە ئێجگار زۆرە! ئەم گۆڕەپانە رێگایەک نییە بۆ ئاسوودەکردنی ویژدان و سارێژکردنی حەسرەتەکانمان، بەڵکوو مەیدانی تەقالای بێ‌وچان و بەردەوامە تا گەییشتن بە ئامانجەکان یاخود بە بەشێک لە ئامانجەکان.

هەروەها ئەبێ رەچاوی ئامێر و میتۆدەکانی ستراتیژ و میکانیزمی هەڵبژێردراو بکەین، واتە ئەگەر ئەمانەوێ کارێکی یاسایی و رەسمی ئەنجام بدەین لە رێگەی نایاسایی کەڵک وەرنەگرین. ناتوانین هاوکات هەم لە ناو یاسادا بژین هەم لە دەرەوەی یاسا، ئەگەر لە شوێنێکدا یاسا کەموکورتیی هەبوو ئەبێ هەوڵی گۆڕینی یاساکە بدەین نەک وازهێنانی یەکسەر لە یاسا. ئەمە تەنیا نموونەیەکە و بەو مانایە نییە هەرچی بکەوێتە دەرەوەی یاساکانی ئێرانەوە ناڕەوایە، بەڵکوو مەبەست ئەوەیە کە ئەگەر ئەمانەوێ کاری یاسایی بکەین تێکەڵبوون بە میتۆدی نایاسایی و شاراوە تەنیا لەخشتەبردنی ئەسڵی کارەکەی لێ ئەکەوێتەوە. وەک نموونەیەکی‌تر ئەتوانم ئاماژە بە توندوتیژی و مافی مرۆڤ بکەم، ئەگەر دروشممان ئەوەیە کە کاری توندوتیژ ناکەین و پابەندی مافی مرۆڤین نابێ لە کردەوەدا لە میتۆدی توندوتیژئامێز یاخود دژە مافی مرۆڤ کەڵک وەربگرین. ئەبێ جارێک بۆ هەمیشە واز لە پارادۆکسی نێوان گوفتار و کردار بهێنین و ئەوەی بە دروشم بەرزی ئەکەینەوە لە کردەوەیشدا هەر ئەو شتە بەڕێوە بەین. بە واتایەکی زۆر سادە ئەبێ بە رێگا تایبەتییەکانی ستراتیژی دیاریکراو وەفادار بین. ئامانجێکی باش و دروست قەت لە رێگەی هەڵە و نادروستەوە نایەتە دی، ئامانجی دروست رێگای دروستی ئەوێ: ئەمەش پێشمەرجێکی دیکەی کار و کردەوەی کۆمەڵایەتیمانە. بۆ نموونە ئەگەر بۆ بڵاوکردنەوەی گۆڤارێک پارەمان نەبێ رەوا نییە لە رێی دزییەوە ئەو پارەیە بەدەست بهێنین. رێگەی نادروست فێری نادروستی و بێئەخلاقیمان ئەکات و ئەمەش دواجار یەکانگیرە لەگەڵ شکست و دۆڕانی دووبارە و هەزار بارەدا.

ئەگەر رەچاوی ئەم پێشمەرجانە بکەین دڵنیام کردەی کۆیی لە کوردستاندا ـ بەراورد بە ناوچەکانی‌تری ئێران ـ گەلێ ئاسانتر و بەردەستترە؛ هەم مێژوویەکی درێژی خەباتمان هەیە، هەم سەرمایەی کۆمەڵایەتی (social capital) لە کوردستاندا پتەوتر و بەهێزترە، هەم شوناس و گرێدراویی نەتەوەیی بەرجەستەترە، هەم دوو ئەزموونی بەپێز و پڕ بایەخی باشوور و باکووری کوردستانمان لەبەردەستدایە، هەم زەمینەی رۆنان و قبووڵکردنی رێکخراوە مەدەنییەکان لە کوردستاندا خۆشترە و… دەوڵەتی حەسەن رۆحانی بێگومان دەوڵەتێکی گەشەخواز و کراوەتر و ئازادبیرتر ئەبێت، با لانیکەم ئەم‌جار واز لە سیاسەتی بێدەسکەوتی دوورەپەرێزی و بایکۆت بهێنین و ئەم هەلە بە سوودی خۆمان بقۆزینەوە. ئەگەر بەشدارییەکی چالاکانە لە بەستێنی گشتی و ئاشکرای ئێراندا بکەین بەدڵنیاییەوە کوردستان دەبێتە ناوچەیەکی ئاوەدانتر، مۆدێڕنتر و پێشکەوتووتر و پێدەچێ بتوانین لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی داهاتوودا کۆمەڵە پەرلەمانتارێکی هاوپەیمان بنێرینە پەرلەمان کە لەناو گوتاری کۆمەڵایەتیی کوردستانەوە و بەشێوەیەکی رێکخراو و سیستماتیک خۆیان کاندیدا کردبێ. یان دەتوانین کۆنترۆڵی سەرتابەری شۆراکانی شار و دێی کوردستان بگرینە دەست و لە دابەشکردنی دەسەڵاتی ئیداریی شار و لادێکاندا ببینە لایەنی یەکەم و سەردەست.

بەڵام ئەگەر لە رێگای ئازادییە رەوا و یاساییەکان، چاپەمەنی و میدیای رەخنەگر و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکانەوە چاودێریی دەسەڵات نەکەین بێگومان ناتوانین کۆنترۆڵیشی بکەین و هەر دەسەڵاتێک کۆنترۆڵ نەکرێ بەرەو داخران و گەندەڵی دەگەڕێتەوە. ژینی مەدەنی پێویستی بە شەفافییەتە لە سیاسەتەکان و بەرنامەکاندا و وازهێنان لە میتۆدگەلی ژێربەژێر، کوێخایانە و ناڕەسمی. قورساییمان چەند بێت دەسەڵات بە هەمان ئەندازە رێگەمان بۆ ئەکاتەوە، با بەرپرسایەتییەکانمان لە رەوتی گەشە و کرانەوەی ئابووری، سیاسی، کولتووری و کۆمەڵایەتیی ئێراندا قبووڵ بکەین و دان بەو حەقیقەتەدا بنێین کە بوونی دەلاقەیەکی دیمۆکراتیک، هەرچەند بچووکیش بێ، لە نەبوونی باشترە و ئەتوانین لە رێی چاکسازی و کردەی وردە وردە بەڵام هەمیشەییەوە ئەو دەلاقەیە بگۆڕین بۆ جادەیەکی ناکۆتا.

تێبینی: ئەم وتارە قەت بە مانای بێبایەخکردنی خەباتی پێشوو و ئەمڕۆمان نییە، یاخود نەمویستووە حیزب و کەسایەتییە سیاسی و زەحمەتکێشەکانمان نەفی بکەمەوە. من خۆم لە ناو ئەو گوتار و دونیایەدا ژیاوم و حەوت ساڵە لەسەر کاری سیاسی توندی زیندان کراوم و کەسێک نیم لە دوورەوە وەستابم و لەخۆڕا رەخنە بگرم. هیوادارم هیچ کەس و لایەنێک قسەکانم بە سووکایەتی وەرنەگرێ و تەنیا وەک زەروورەتی پیاچوونەوە و کردنەوەی گیانێکی تازە بە بەر سیاسەتی کوردستاندا لێی تێ بگات.

 

 

کۆتاییی پووشپەڕ و سەرەتای گەلاوێژی ١٣٩٢

بەندیخانەی سنە

 

[i] . ئەم تەعبیرەم لە عەباس عەبدییەوە وەرگرتووە.

[ii]. کاتوزیان وشەی (کلنگی) بە واتای کۆن و لەکارکەوتوو بەکار ئەهێنێ کە هاوتایەکی باشی کوردیم بۆ نەدۆزییەوە.

[iii]. ئەم باسە زۆرخێرایە بۆ تیۆرییەکانی ئەو بیرمەندانە گەلێ بەپەلە و ناتەواوە و چەندەها رەهەند و لایەنی ئەو تیۆرییانە ئاماژەی پێ نەکراوە و بۆچوونەکان ئاوا سادە نین، بەڵام لێرەدا تەنیا مەجالی ئاوا ئاماژەیەکی خێرا هەیە.

[iv]. بۆ تێگەییشتنی باشتر لەم باسە بڕوانە: از شاهد قدسی تا شاهد بازاری، سعید حجاریان، انتشارات طرح نو.

[v]. وشەی خەبات بە حەزەرەوە بەکار ئەهێنم و هیوادارم لە مانا ئایدیۆلۆژیکەکەیدا وەرنەگیرێ، ئەم وشەیە تەنیا وەک هاوواتای چالاکی و کردەی کۆیی و کۆمەڵایەتی بەکار ئەهێنم.

Advertisements

پاسخی بگذارید

در پایین مشخصات خود را پر کنید یا برای ورود روی شمایل‌ها کلیک نمایید:

نشان‌وارهٔ وردپرس.کام

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری WordPress.com خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

تصویر توییتر

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Twitter خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس فیسبوک

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Facebook خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

عکس گوگل+

شما در حال بیان دیدگاه با حساب کاربری Google+ خود هستید. بیرون رفتن / تغییر دادن )

درحال اتصال به %s